रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

४२६ रघुवंशमहाकाव्ये

मदस्रावी कपोलों को छोड़कर रस लेने के लिए उनके पीछे-पीछे दौड़ पड़े॥१०२॥

यन्ता हरेः सपदि संहृतकार्मुकज्य- मापृच्छय राघवमनुष्ठितदेवकार्यम्। नामाङ्करावरणशराङ्कितकेतुयष्टि- मूर्ध्वं रथं हरितसहस्रयुजं निनाय ।। १०३ ।।

अन्वयः—हरेः यन्ता सपदि संहृतकार्मुकज्यं अनुष्ठितदेवकार्यं राघवं आपृच्छय नामाङ्करावणशराङ्कितकेतुयष्टि हरितसहस्रयुजं रथं ऊर्ध्वं निनाय ।

यन्तेति । हरेरिन्द्रस्य यन्ता मातलिः सपदि संहृतकार्मुकज्यमनुष्ठितं देवकार्यं रावणवधरूपं येन तं राघवमापृच्छद्य साधु यामीत्यामन्त्र्य नामाङ्कैर्नामाक्षर-चिह्न रावणशरैरङ्किता चिह्निता केतुयष्टिर्ध्वजदण्डो यस्य तं । हरीणां वजिनां सहस्रेण युज्यत इति हरिसहस्रयुक् तम् । ‘यमानिलेन्द्रचन्द्राकँविष्णुसिंहशुवाजिषु । शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु’ इत्युभयत्राप्यमरः । रथमूध्वं निनाय नीतवान् ।

भाषार्थ—राम ने धनुष की डोरी उतार दी क्योंकि उन्होंने देवताओं का कार्य पूरा कर दिया। इन्द्र का सारथी मातली उनसे आज्ञा लेकर अपना सहस्र घोड़ों से युक्त रथ लेकर स्वर्ग में चला गया, उस रथ की ध्वजा के दण्ड पर अभी तक रावण के नाम खुदे हुए वाणों के चिह्न बने हुए थे ॥ १०३ ॥

रघुपतिरपि जातवेदोविशुद्धां प्रगृह्य प्रियां प्रियसूहृदि विभीषणे सङ्गमय्य श्रियं वैरिणः। रविसुतसहितेन तेनानुयातः ससौमित्रिणा भुजविजितविमानरत्नाधिरूढः प्रतस्थे पुरीम् ।। १०४ ।।

अन्वयः—रघुपतिः अपि जातवेदोविशुद्धां प्रियां प्रगृह्य प्रियसूहृदि विभीषणे वैरिणः श्रियं संगमय्य रविसुतसहितेन ससौमित्रिणा तेन अनुयातः भुज: विजित विमान रत्नाधिरूढः पुरीं प्रतस्थे ।

रघुपतिरिति । रघुपतिरपि जातवेदस्याग्नी विशुद्धां जातशुद्धि प्रियां सीतां प्रगृह्य स्वीकृत्य प्रियसूहृदि विभीषणे वैरिणो रावणस्य श्रियं राजलक्ष्मीं सङ्गमय्य सङ्गतां कृत्वा । गमेर्ण्यन्ताल्लचप्रत्ययः । “मितां ह्रस्वः” । “ल्यपि लघुपूर्वात्” इति णेरया-देशः । रविसुनसहितेन सुग्रीवयुक्तेन ससौमित्रिणा सलक्ष्मणेन तेन विभीषणेनानु-यातोऽनुगतः सन् विमानं रत्नमिव विमानरत्नमित्युपमितसमासः । भुजविजितं यद्विमानरत्नं पुष्पकं तदारूढः सन् । पुरीमयोध्यां प्रतस्थे । “समवप्रविभ्यः स्थः” इत्यात्मनेपदम् । अत्र प्रस्थानक्रियाया अकर्मकत्वेऽपि तदङ्गभूतोद्देशकियापेक्षया