भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 484, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 484
द्वादशः सर्गः४२५

बालेति। पतिष्यतः आसन्नपातस्य रक्षःकायस्य रावणकलेवरस्य छिद्यन्त इति छेदाः खण्डाः। कण्ठानां ये छेदास्तेषां परम्परा पङ्क्तिः। वीचिभिर्भिन्ना नानाकृताऽप्सु बालार्कस्य प्रतिमा प्रतिबिम्बमिव रराज। अर्कस्य बालविशेषणमारुण्यसिद्धयर्थमिति भावः।

**भाषार्थ—**रावण के शिर कटकर गिरते हुए ऐसे अच्छे लगते थे जैसे चञ्चल लहरों में प्रातःकाल के सूर्य का प्रतिबिम्ब शोभा देता है॥ १०० ॥

मरुतां पश्यतां तस्य शिरांसि पतितान्यपि।
मनो नातिविशश्वास पुनः संधानशङ्किनाम्॥ १०१ ॥

**अन्वयः—**पतितानि तस्य शिरांसि पश्यताम् अपि पुनः सन्धानशङ्किनां मरुतां मनः नातिविशश्वास।

मरुतामिति। पतितानि तस्य रावणस्य शिरांसि पश्यतामपि पुनः संधानशङ्किनाम्। पूर्वं तथादर्शनादिति भावः। मरुताममराणाम्। ‘मरुतो पवनामरौ’ इत्यमरः। मनो चित्तं नातिविशश्वासाऽतिविश्वासं न प्राप।

**भाषार्थ—**रावण के कटे हुए सिरों को देखकर भी देवताओं को विश्वास नहीं हुआ, क्योंकि उन्हें यह डर था कि कहीं ये पुनः जुड़ न जाँय॥ १०१ ॥

अथ मदगुरुपक्षैर्लोकपालद्विपाना-
मनुगतमलिबृन्दैर्गण्डभित्तीर्विहाय।
उपनतमणिबन्धे मूर्ध्नि पौलस्त्यशत्रोः
सुरभि सुरविमुक्तं पुष्पवर्षं पपात॥ १०२ ॥

**अन्वयः—**अथ मदगुरुपक्षैः अलिवृन्दैः लोकपालद्विपानां गण्डभित्तीः विहाय अनुगतं सुरभि सुरविमुक्तं पुष्पवर्षं उपनतमणिबन्धे पोलस्त्यशत्रोः मूर्ध्नि पपात।

अथेति। अथ मदेन गजगण्डसंचारसंक्रान्तेन गुरुपक्षैर्भारायमाणपक्षैरलिबृन्दैर्लोकपालद्विपानामैरावतादीनां गगनदन्तिनां गण्डभित्तीर्विहायानुगतमनुद्रुतं सुरभि सुगन्धि। ‘सुरभिश्चम्पके स्वर्णे जातीफलवसन्तयोः गन्धोपले सौरभेय्यां सल्लकीमातृभेदयोः॥ सुगन्धौ च मनोज्ञे च वाच्यवत्सुरभि स्मृतम्॥’ इति विश्वः। सुरविमुक्तं पुष्पवर्षमुपनत आसन्नो मणिबन्धो राज्याभिषेकसमये भावी यस्य तस्मिन्पौलस्त्यशत्रौ रामस्य मूर्ध्नि शिरसि पपात। इदमेव राज्याभिषेकसूचकमिति भावः। मालिनीवृत्तमेतत्।

**भाषार्थ—**जिस राम पर भावी राज्याभिषेक का जल छिड़का जाने वाला था उन्हीं के सिर पर देवताओं ने वे फूल बरसाये जिनकी सुगन्ध पाकर हाथियों का मदजल पान करने से भीगे पांखवाले भ्रमरसमूह दिक्पालों के हाथियों के