रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 506, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंत्रयोदशः सर्गः ४४७
अयमिति। गिरेः समीपेऽनुगिरम्। "गिरेश्च सेनकसय" इति समासान्तष्ट- च्प्रत्ययः। सुजातः स तमालोऽयं दृश्यते यस्य तमालस्य शोभनो गन्धो यस्य तत्सुगन्धि। "गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः" इत्यनेकारः समासान्तः। प्रवालं पल्लवमादाय मया ते यवांकुरवदापाण्डो कपोले शोभी शोभते यः सोऽवतंसः कर्णालङ्कारः परिकल्पितः। भावार्थ—इस पर्वत के पास ही जो तमाल का वृक्ष दिखाई दे रहा है, यह वही है जिसके पल्लवों का कर्णफूल बनाकर मैंने तुम्हारे कानों में पहनाया था और जो तुम्हारे पीले गालों पर लटकता हुआ यव के अंकुर के समान पीला बड़ा सुन्दर लगता था॥ ४९॥
अनिग्रहत्रासविनीतसत्त्वमपुष्पलिङ्गात्फलवन्धि वृक्षम् । वनं तपःसाधनमेतदत्रेराविष्कृतोदग्रतरप्रभावम् ॥ ५० ॥
अन्वयः—अनिग्रहत्रासविनीतसत्त्वं अपुष्पलिङ्गात् फलबन्धि वृक्षम् आवि- ष्कृतोदग्रतरप्रभावम् अत्रेः तपः साधनं एतत् वनम् (अस्ति)।
अनिग्रहेति। अनिग्रहत्रासा दण्डभयरहिता अपि विनीताः सत्त्वा जन्तवो यस्मिंस्तत्। अपुष्पलिङ्गात्पुष्परूपनिमित्तं विनैव फलबन्धिनः फलग्राहिणो वृक्षा यस्मिंस्तत्। अत एवाविष्कृतोदग्रतरप्रभावमत्रेर्मुनेस्तपसः साधनं वनमेतत्। भावार्थ—यह आगे अत्रि मुनि का तपोवन है, जहाँ कि सिंह आदि पशु बिना मारे पीटे ही सीधे हो गये हैं वे किसी से कुछ बोलते नहीं। यह तपोवन इतना प्रभावशाली है कि यहाँ बिना फूल आये ही वृक्षों में फल लग जाते हैं॥ ५०॥
अत्राभिषेकाय तपोधनानां सप्तर्षिहस्तोद्धृतहेमपद्माम्। प्रवर्तयामास किलानुसूया त्रिस्रोतसं त्र्यम्बकमौलिमालाम् ॥ ५१ ॥
अन्वयः—अत्र अनुसूया सप्तर्षिहस्तोद्धृतहेमपद्मां त्र्यम्बकमौलिमालां त्रिस्रो- तसं तपोधनानां अभिषेकाय प्रवर्तयामास।
अत्रेति। अत्र वनेऽनुसूयात्रिपत्नी सप्त च त ऋषयश्च सप्तर्षयः। "दिक्संख्ये संज्ञायाम्" इति तत्पुरुषसमासः। तेषां हस्तैरुद्धृतानि हेमपद्मानि यस्यास्तां त्र्यम्बकमौलिमालाम् हरशिरःस्रजं त्रिस्रोतसं भागीरथीं तपोधनानामृषीणाम- भिषेकाय स्नानाय प्रवर्तयामास प्रवाहयामास। किलेत्यैतिह्ये। भावार्थ—अत्रि की धर्मपत्नी अनसूया जी ऋषियों के स्नान करने के लिए उस त्रिपथगा गङ्गाजी को यहाँ लाई हैं, जिसमें सप्तर्षिगण अपने हाथों से सुवर्ण कमल तोड़ा करते हैं और जो शिव जी के शिर पर माला से समान सुन्दर लगती है॥ ५१॥