रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 521, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें४६२ रघुवंशमहाकाव्ये
ये वहाँ वे दोनों मातायें इस प्रकार सहलाने लगीं मानों घाव अभी ताजा ही हो, उस समय अपने पुत्रों के घावों को देखकर इतनी व्याकुल हो गईं कि उन्हें क्षत्रिय कुल वधुओं को अभिलषित वीर पुत्र की माता कहलाना भी अच्छा नहीं लगा ॥ ४ ॥
क्लेशवहा भर्तुरलक्षणाऽहं सीतेति नाम स्वमुदीरयन्ती । स्वर्गप्रतिष्ठस्य गुरोर्महिष्यावभक्तिभेदेन वधूर्ववन्दे ॥ ५ ॥
अन्वयः—भर्तुः क्लेशवहा (अत एव ) अलक्षणा अहं सीता इति स्वं नाम उदीरयन्ती स्वर्गप्रतिष्ठस्य गुरोः महिष्यौ वधूः अभक्तिभेदेन ववन्दे ।
क्लेशवहेति । आवहतीत्यावहा भर्तुः क्लेशवहा क्लेशकारिणी । अत एवा-लक्षणाऽहं सीतेति स्वं नामोदीरयन्ती । स्वर्गः प्रतिष्ठास्पदं यस्य तस्य स्वर्गस्थितस्य गुरोः श्वसुरस्य महिष्यौ श्वश्र्वौ । ‘वधूः स्नुषा वधूर्जाया स्नुषा’ इत्यमरः । अभक्तिभेदेन ववन्दे । स्वर्गप्रतिष्ठस्येत्यनेन श्वश्रूवैधव्यदर्शनदुःखं सूचितम् ।
भाषार्थ—मैं ही पति को कष्ट देनेवाली कुलक्षणा सीता हूँ यह कहती हुई सीताजी ने एक-सी भक्ति से स्वर्गवासी श्वसुर की दोनों रानियों का चरण छूकर प्रणाम किया ॥ ५ ॥
उत्तिष्ठ वत्से ! ननु सानुजोऽसौ वृत्तेन भर्ता शुचिना तवैव । कृच्छ्रं महत्तीर्ण इति प्रियार्हां तामूचतुस्ते प्रियमप्यमिथ्या ॥ ६ ॥
अन्वयः—ननु हे वत्से ! उत्तिष्ठ असौ सानुजः भर्ता तव एव शुचिना वृत्तेन महत्कृच्छ्रं तीर्णः इति प्रियार्हां तां प्रियम् अपि अमिथ्या ते ऊचतुः ।
उत्तिष्ठेति । ननु ‘वत्से ! उत्तिष्ठ । असौ सानुजो भर्ता तवैव शुचिना वृत्तेन महत्कृच्छ्रं दुःखं तीर्णस्तीर्णवान् ।’ इति प्रियार्हां तां वधूं प्रियमप्यमिथ्यां सत्यं ते श्वश्र्वावूचतुः । उभयं दुर्वचमिति भावः ।
भाषार्थ—उन दोनों माताओं ने स्नेह करने योग्य सीताजी को उठाते हुए प्रिय और सच्ची बात कही—उठो बेटी ! तेरे ही पवित्र पातिव्रत्य के प्रभाव से राम और लक्ष्मण इस बड़े संकट से पार हुए हैं ॥ ६ ॥
अथाभिषेकं रघुवंशकेतोः प्रारब्धमानन्दजलैर्जनन्याः । निर्वर्तयामासुरमात्यवृद्धास्तीर्थाहृतैः काञ्चनकुम्भतोयैः ॥ ७ ॥
अन्वयः—अथ जनन्योः आनन्दजलैः प्रारब्धं रघुवंशकेतोः अभिषेकं अमात्यवृद्धाः तीर्थाहृतैः काञ्चनकुम्भतोयैः निर्वर्तयामासुः ।