रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 522, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्दशः सर्गः ४६३
अथेति। अथ जनन्योरानन्दजलैरानन्दबाष्पैः प्रारब्धं प्रक्रान्तं रघुवंशकेतो रामस्याभिषेकममात्यवृद्धास्तीर्थेभ्यो गङ्गाप्रमुखेभ्य आहृतैरानीतैः काञ्चनकुम्भतोयैर्निर्वर्तयामासुर्निष्पादयामासुः।
भावार्थ— इसके बाद जिस राज्याभिषेक का आरम्भ माताओं के हर्ष भर आंसुओं से हुआ था उसको सुवर्ण के घड़ों में भरे तीर्थों से लाये हुए जल से राम को नहला कर वृद्ध मन्त्रियों ने पूरा किया ॥ ७ ॥
सरित्समुद्रान्सरसीश्च गत्वा रक्षःकपीन्द्रैरुपपादितानि।
तस्यापतन्मूर्ध्नि जलानि जिष्णोर्विन्ध्यस्य मेघप्रभवा इवापः॥ ८॥
अन्वयः— रक्षः कपीन्द्रैः सरित्समुद्रान् सरसीः च गत्वा उपपादितानि जलानि जिष्णोः तस्य मूर्ध्नि विन्ध्यस्य मूर्ध्नि मेघप्रभवा आप इव अपतन्।
सरिदिति। रक्षः कपीन्द्रैः सरितो गङ्गाद्याः समुद्रान्पूर्वार्दीन्सरसीर्मानसादींश्च गत्वा उपपादितान्युपनीतानि जलानि जिष्णोर्जयशीलस्य। "ग्लाजिस्थश्चस्नु" इति ग्स्रप्रत्ययः। तस्य रामस्य मूर्ध्नि विन्ध्यस्य विन्ध्याद्रेर्मूर्ध्नि मेघप्रभवा अपि उदकानीव अपतन्।
भावार्थ— राक्षस और वानरों के नायकों ने नदियों, समुद्रों एवं सरोवर से जो जल लाकर दिया वह अभिषेक समय में राम के शिर पर वैसे ही बरस रहा था जैसे विन्ध्याचल के शिखर पर बादलों का लाया हुआ जल बरसा करता है ॥ ८ ॥
तपस्विवेषक्रिययाऽपि तावद्यः प्रेक्षणीयः सुतरां बभूव।
राजेन्द्रनेपथ्यविधानशोभा तस्योदिताऽऽसीत्पुनरुक्तदोषा॥ ६॥
अन्वयः— यः तपस्विवेषक्रियाया अपि सुतरां प्रेक्षणीयः बभूव तस्य उदिता राजेन्द्रनेपथ्यविधानशोभा पुनरुक्तदोषा आसीत्।
तपस्वीति। यो रामस्तपस्विवेषक्रिययाऽपि तपस्विवेषरचनयाऽपि सुतरामत्यन्तं प्रेक्षणीयस्तावद्दर्शनीय एव बभूव। तस्य राजेन्द्रनेपथ्यविधानेन राजवेषरचनयोदिता या शोभा सा पुनरुक्तं नाम दोषो यस्याः सा पुनरुक्तदोषा द्विगुणाऽऽसीत्।
भावार्थ— जो राम तपस्वी के वेश में भी बहुत सुन्दर लगते थे वे इस समय राजराजेश्वरों के योग्य राजसी वस्त्र पहन कर और भी सुन्दर लगने लगे ॥ ९॥
स मौलरक्षोहरिभिः ससैन्यस्तूर्यस्वनानन्दितपौरवर्गः।
विवेश सौधोद्गतलाजवर्षामुत्तोरणामन्वयराजधानीम्॥ १०॥
अन्वयः— सः सैन्यः तूर्यस्वनानन्दितपौरवर्गः (सन्) मौलरक्षोहरिभिः सौधोद्गतलाजवर्षाम् उत्तोरणां अन्वयराजधानीं विवेश।