भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 529, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 529
४७०रघुवंशमहाकाव्ये

भावार्थ—वे दोनों उस भवन में इच्छानुसार विलास करते थे जिसमें वनवास के समय के चित्र टंगे हुए थे, जिन्हें देखकर वनवास की दुःखों का स्मरण करके भी उन्हें सुख ही मिलता था ॥ २५ ॥

अथाधिकस्निग्धविलोचनेन मुखेन सीता शरपाण्डुरेण ।
आनन्दयित्री परिणेतुरासीदनक्षरव्यञ्जितदोहदेन ॥ २६ ॥

अन्वयः—अथ सीता अधिकस्निग्धविलोचनेन शरपाण्डुरेण अनक्षरव्यञ्जितदोहदेन मुखेन परिणेतुः आनन्दयित्री आसीत् ।

अथेति । अथ सीतधिकस्निग्धविलोचनेनात्यन्तमसृणलोचनेन शरवत्तृणविशेषवत्पाण्डुरेणात एवानक्षरमवाग्व्यापारं यथा भवति तथा व्यञ्जितं प्रकटितं दोहदं गर्भो येन तेन मुखेन परिणेतुः पत्युः । इत्यत्र कर्मणि षष्ठी । आनन्दयित्र्यासीत् ।

भावार्थ—इसके बाद सीताजी के नेत्रों की शोभा बढ़ने लगी और उनका मुख पके सरपत के समान पीला पड़ने लगा, इन गर्भ के लक्षणों को देखकर राम बड़े प्रसन्न हुए अर्थात् मुख की पाण्डुरता से सीता को गर्भिणी जानकर राम अति आनन्दित हुए ॥ २६ ॥

तामङ्कमारोप्य कृशाङ्गयष्टिं वर्णान्तराक्रान्तपयोधराग्राम् ।
विलज्जमानां रहसि प्रतीतः पप्रच्छ रामां रमणोऽभिलाषम् ॥ २७ ॥

अन्वयः—प्रतीतः रमणः प्रियां कृशांगयष्टि वर्णान्तराक्रान्तपयोधराग्रम् विलज्जमानां तां रामां अङ्कम् आरोप्य अभिलाषं पप्रच्छ ।

तामिति । प्रतीतो गर्भज्ञानवान् रमयतीति रमणः प्रिया कृशाङ्गयष्टिं वर्णान्तरेण नीलिम्नाक्रान्तपयोधराग्रां विज्रमानां तां रामां रहस्यङ्कमारोप्याभिलाषं मनोरथं पप्रच्छ । एतच्च—"दोहदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात्" इति शास्त्रात् । न तु लोल्यादित्यनुसंधेयम् ।

भावार्थ—जब राम को पूर्ण विश्वास हो गया कि सीताजी गर्भिणी हैं तो वे दुर्वल शरीर वाली श्यामवर्ण वाले स्तनाग्रों से युक्त एवं सलज्ज सीता को एकान्त में गोद में लेकर पूछने लगे कि बताओ तुम्हें क्या-क्या चाहिए ? ॥ २७ ॥

सा दृष्टनीवारबलीनि हिंस्रैः सम्बद्धवैखानसकन्यकानि ।
इयेष भूयः कुशवन्ति गन्तुं भागीरथीतीरतपोवनानि ॥ २८ ॥

अन्वयः—सा हिंस्रैः दृष्टनीवारबलीनि सम्बद्धवैखानसकन्यकानि कुशवन्ति भागीरथीतीरतपोवनानि भूयः गन्तुम् इयेष ।

सेति । सा सीता हिंस्रैर्दंष्ट्रा नीवारा एव बलयो येषु तानि । तिर्यग्भिश्च-