रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 532, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्दशः सर्गः ४७३
सुन कर सीतापति राम का हृदय वैसे ही फट गया जैसे घन की चोट से तपाया हुआ लोहा फट जाता है ॥ ३३ ॥
किमात्मनिर्वादकथामुपेक्षे जायामदोषामुत संत्यजामि । इत्येकपक्षाश्रयविकलत्वादासीत्स दोलाचलचित्तवृत्तिः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—किम् आत्मनिर्वादकथां उपेक्षे उत अदोषां जायाम् सन्त्यजामि इति एकपक्षाश्रयविकलत्वात् स दोलाचलचित्तवृत्तिः आसीत् ।
किमिति । आत्मनो निर्वादोऽपवाद एव कथा तां किमुपेक्षे । उत अदोषां साध्वीं जायां सन्त्यजामि । उभयत्रापि प्रश्ने लट् । इत्येकपक्षाश्रयेऽन्यतरपक्षपरिग्रहे विकलत्वादपरिच्छेत्तृत्वात्स रामो दोलेव चला चित्तवृत्तिर्यस्य स आसीत् ।
भाषार्थ —वे अपने मन में सोचने लगे कि अब दो ही उपाय हैं या तो मैं इस बात को अनसुनी कर दूं और टाल दूं या निर्दोष सीता को सदा के लिए छोड़ दूं । उस समय उनका चित्त डांवाडोल हो गया क्योंकि वह निश्चय ही नहीं कर पा रहे थे कि क्या करूँ ॥ ३४ ॥
निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति वाच्यं त्यागेन पत्न्याः परिमार्ष्टुमैच्छत् । अपि स्वदेहात्किमुतेन्द्रियार्थाद्यशोधनानां हि यशो गरीयः ॥ ३५ ॥
अन्वयः—वाच्यम् अनन्यनिवृत्ति निश्चित्य पत्न्याः त्यागेन परिमार्ष्टुम् ऐच्छत् हि यशोधनानां पुंसां स्वदेहादपि यशो गरीयः इन्द्रियार्थात् किमुत ?
निश्चित्येति । किंच वाच्यमपवादं नास्त्यन्येन त्यागातिरिक्तोपायेन निवृत्तिर्यस्य तदनन्यनिवृत्ति निश्चित्य पत्न्यास्त्यागेन परिमार्ष्टुं परिहर्तुमैच्छत् । तथा हि यशोधनानां पुंसां स्वदेहादपि यशो गरीयो गुरुतरम् । इन्द्रियार्थात्स्रक्चन्दनवनितादेरिन्द्रियविषयाद्गरीय इति किमुत वक्तव्यम् । "पञ्चमी विभक्ते" इत्युभयत्रापि पञ्चमी । सीता चेन्द्रियार्थ एव ।
भाषार्थ—किन्तु उस कलंक को मिटाने का कोई दूसरा मार्ग नहीं था इसलिए उन्होंने निश्चय कर लिया कि सीता को त्याग कर ही यह कलंक मिटाना चाहिए क्योंकि यशस्वियों को अपना यश अपने शरीर से भी अधिक प्यारा है फिर स्त्री आदि भोग की वस्तुओं की तो बात ही क्या है ॥ ३५ ॥
स सन्निपात्यावरजान्हतोजास्तद्विक्रियादर्शनलुप्तहर्षान् । कौलीनमात्माश्रयमाचचक्षे तेभ्यः पुनश्चेदमुवाच वाक्यम् ॥ ३६ ॥
अन्वयः—हतौजाः सः तस्य विक्रियादर्शनलुप्तहर्षान् अवरजान् सन्निपात्य नात्माश्रयं कौलीनं तेभ्यः आचचक्षे पुनः च इदं वाक्यं उवाच ।