भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 535, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 535
४७६रघुवंशमहाकाव्ये

वह मेरा प्रयत्न सीता को निकाल देने से व्यर्थ नहीं हो जायेगा, क्योंकि वह तो विरोध का बदला लेने का था, जब कोई सांप पैर के नीचे दब जाता है तब वह रक्त के लोभ से थोड़े ही डंसता है, वह तो बदला लेने के लिए ही डंसता है ॥ ४१ ॥

तदेष सर्गः करुणाद्र्रचित्तैर्न मे भवद्भिः प्रतिषेधनीयः ।
यद्यर्थिता निहृतवाच्यशल्यान्प्राणान्मया धारयितुं चिरं वः ॥ ४२ ॥

**अन्वयः—**तत् एष मे सर्गः करुणाद्र्रचित्तैः भवद्भिः न प्रतिषेधनीयः निहृत-वाच्यशल्यान् प्राणान् चिरं धारयतुं वः अर्थिता यदि ( अस्ति ) ।

तदिति । तत्तस्मादेष मे सर्गो निश्चयः 'सर्गं स्वाभाविकमोक्षनिश्चयाध्याय-सृष्टिषु' इत्यमरः । करुणाद्र्रचित्तैर्भवद्भिर्न प्रतिषेधनीयः । निहृतं वाच्यमेव शल्यं येषां तान्प्राणान्मया चिरं धारयितुं धारणं कारयितुं वो युष्माकमर्थितार्थित्व-मिच्छा । यदि अस्तीति शेषः ।

**भाषार्थ—**इसलिए यदि तुम लोग इस कलंक के बाण को मेरे हृदय से निकालकर मुझे जीवित रखना चाहते हो तो करुणार्द्र हृदय होकर मेरे इस निश्चय का निषेध न करो, क्योंकि ऐसी निन्दा होने पर मैं जीने की अपेक्षा मर जाना अच्छा समझता हूँ ॥ ४२ ॥

इत्युक्तवन्तं जनकात्मजायां नितान्तरूक्षाभिनिवेशमीशम् ।
न कश्चन भ्रातृषु तेषु शेक्तो निषेद्धुमासीदनुमोदितुं वा ॥ ४३ ॥

**अन्वयः—**इति उक्तवन्तं जनकात्मजायां नितान्तरूक्षाभिनिवेशं ईशं तेषु कश्चन अपि निषेद्धुं अनुमोदितुं वा शक्तः नासीत् ।

इतीति । इत्युक्तवन्तं जनकात्मजायां विषये नितान्तरूक्षाभिनिवेशमतिक्रूरा-ग्रहमीशं स्वामिनं तेषु भ्रातृषु मध्ये कश्चनापि निषेद्धुं निवारयितुमनुमोदितुं वा शक्तो नासीत् । पक्षद्वयस्यापि प्रबलत्वादित्यर्थः ।

**भाषार्थ—**इस प्रकार कहते हुए सीता के सम्बन्ध में अत्यन्त कठोर निश्चय किये हुये राम को भाइयों में से न तो कोई उनका समर्थन ही कर सका न विरोध ही ॥ ४३ ॥

स लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्वजन्मा विलोक्य लोकत्रयगीतकीर्तिः ।
सौम्येति चाभाष्य यथार्थभाषी स्थितं निदेशे पृथगादिदेश ॥ ४४ ॥

**अन्वयः—**लोकत्रयगीतकीर्तिः यथार्थभाषी लक्ष्मणपूर्वजन्मा सः निदेशे स्थितं लक्ष्मणं विलोक्य हे सौम्य ! इति आभाष्य च पृथक् आदिदेश ।