रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 570, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चदशः सर्गः ५११
व्यवहार हो रहा है उसका पता लगाकर दूर कीजिए ! तभी आपका उद्देश्य सफल होगा ॥ ४७ ॥
इत्याप्तवचनाद्रामो विनेष्यन् वर्णविक्रियाम् ।
दिशः पपात पत्रेण वेगनिष्कम्पकेतुना ॥ ४८ ॥
**अन्वयः—**इति आप्तवचनात् वर्णविक्रियां विनेष्यन् वेगनिष्कम्पकेतुना पत्रेण दिशः पपात ।
इतीति । इत्याप्तवचनाद्रामो वर्णविक्रियां वर्णापचारं विनेष्यन्नपनेष्यन्वेगेन निष्कम्पहेतुना पत्रेण वाहनेन पुष्पकेण । 'पत्र वाहनपक्षयोः' इत्यमरः । दिशः पपात धावति स्म ।
**भाषार्थ—**इस विश्वास योग्य वचन को सुनकर वेग से चलने के कारण कम्पन रहित पताका वाले पुष्पक विमान पर चढ़कर राम यह देखने के लिए दिशाओं में घूमने लगे कि कहाँ वर्णाश्रमधर्म के प्रतिकूल व्यवहार हो रहा है ॥४८॥
अथ धूमाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनम् ।
ददर्श कञ्चिदैक्ष्वाकस्तपस्यन्तमधोमुखम् ॥ ४९ ॥
**अन्वयः—**अथ ऐक्ष्वाकः धूमाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनम् अधोमुखं तपस्यन्तं कञ्चित् ददर्श ।
अथेति । अथैक्ष्वाकुवंशप्रभव ऐक्ष्वाको रामः “कोपधादण्” इत्यणि कृते “दाण्डिनायन” इत्यादिनाकारलोपनिपातः । धूमेन पीयमानेनाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनमधोमुखं तपस्यन्तं तपश्चरन्तं कञ्चित्पुरुषं ददर्श ।
**भाषार्थ—**घूमते-घूमते राम ने क्या देखा कि एक वृक्ष की शाखा पर उलटा लटका हुआ एक मनुष्य नीचे जलती हुई अग्नि के धूआँ को पी-पीकर तप कर रहा है और धूआँ लगने से उसकी आँखें लाल हो गई हैं ॥ ४९ ॥
पृष्टनामान्वयो राज्ञा स किलाचष्ट धूमपः ।
आत्मानं शम्बुक नाम शूद्रं सुरपदार्थिनम् ॥ ५० ॥
**अन्वयः—**राज्ञा पृष्टनामान्वयः धूमपः सः आत्मानं सुरपदार्थिनं शम्बूकं नाम शूद्रं आचष्ट किल ।
पृष्टेति । राज्ञा नाम चान्वयश्च तौ पृष्टौ नामान्वयौ यस्य स तथोक्तः धूमं पिबतीति धूमपः । “सुपि” इति योगविभागात्कप्रत्ययः । स पुरुष आत्मानं सुरपदार्थिनं स्वर्गार्थिनम् । अनेन प्रयोजनमपि पृष्टमिति ज्ञेयम् शम्बुकं नाम शूद्रमाचष्ट बभाषे किल ।