भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 581, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 581

५२२ रघुवंशमहाकाव्ये

तामिति। आस्थितविष्टरोऽधिष्ठितासनो मुनिः हे वत्से ! भर्तुर्दृष्टिविषये समक्षं स्ववृत्ते स्वचरिते विषये लोकं निःसंशयं कुरु इति तां सीतामशाच्छास्ति स्म । भाषार्थ—आसन पर बैठे हुए वाल्मीकि मुनि ने सीता जी से कहा कि बेटी ! जनता के मन में तुम्हारे चरित्र के विषय में जो सन्देह है, वह तुम अपने पति के आगे मिटा दो ॥ ७९ ॥

अथ वाल्मीकिशिष्येण पुण्यमावर्जितं पयः । आचम्योदीरयामास सीता सत्यां सरस्वतीम् ॥ ८० ॥ अन्वयः—वाल्मीकिशिष्येण आवर्जितं पुण्यं पयः आचम्य सीता सत्यां सरस्वतीम् उदीरयामास । अथेति । अथ वाल्मीकिशिष्येणावर्जितं दत्तं पुण्यं पूतं पयो जलमाचम्य सीता सत्यां सरस्वतीं वाचमुदीरयामासोच्चारयामास । भाषार्थ—इसके बाद वाल्मीकि मुनि के शिष्य के द्वारा दिये गये पवित्र जल से आचमन करके सीता जी ने यह सत्य वचन कहा ॥ ८० ॥

वाङ्मनःकर्मभिः पत्यौ व्यभिचारो यथा न मे । तथा विश्वम्भरे देवि मामन्तर्धातुमर्हसि ॥ ८१ ॥ अन्वयः—वाङ्मनःकर्मभिः पत्यौ मे व्यभिचारः न यथा हे विश्वम्भर देवि ! माम् अन्तर्धातुम् अर्हसि । वाङ्मन इति । वाङ्मनःकर्मभि. पत्यौ विषये मे व्यभिचारः स्खालित्यं न यथा नास्ति यदि तथा तर्हि विश्वं बिभर्तीति विश्वम्भरा भूमिः । “संज्ञायां भृतृः०” इत्यादिना खच्प्रत्ययः । “अरुर्द्विषद०” इत्यादिना मुमागमः । हे विश्वम्भरे देवि ! मामन्तर्धातुं गर्भे वासयितुमर्हसि । भाषार्थ—यदि मैंने मन, वचन और कर्म किसी प्रकार से भी अपना पातिव्रत्य भंग नहीं किया हो तो, हे मातां विश्वम्भरे ! तुम मुझे अपनी गोद में ले लो ॥८१॥

एवमुक्ते तया साध्व्या रन्ध्रात्सद्योभवादुभुवः । शातह्रदमिव ज्योतिः प्रभामण्डलमुद्ययौ ॥ ८२ ॥ अन्वयः—साध्व्या तया एवम् उक्ते (सति) सद्यो भवात् भुवः रन्ध्रात् शात- ह्रदं ज्योतिः इव प्रभामण्डलं उद्ययौ । एवमिति । साध्व्या पतिव्रतया तया सीतयैवमुक्ते सति सद्योभवाद् भुवो रन्ध्राच्छातह्रदं वैद्युतं ज्योतिरिव प्रभामण्डलमुद्ययौ ।