भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 587, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 587

५२८ रघु वंशमहाकाव्ये

समीचीनवचनैः सतां जनिता अश्रुलवाः अश्रुलेशा । येन तं लवं लवाख्यं पुत्रम् । ‘लवो लेशे विलासे च छेदने रामनन्दने’ इति विश्वः । शरावत्यां पुर्याम् । “शरादीनां च” इति शरकुशशब्दयोदीर्घः । निवेश्य सानुजोऽग्निपुरःसरः सन् पत्यौ भर्तरि वात्सल्यादनुरागात् गृहान्वर्जयित्वा गृहवर्जम् । “द्वितीयायां च” इति णमुल् । अयं क्वचिदपरीप्सायामपीष्यते । “अनुदात्तं पदमेकवर्जम्” इत्येकाचः शेषतया व्याख्यातत्वात् । परीप्सा त्वरा । अयोध्यायाऽन्वितोनुगत उदक्प्रतस्थे ।

भाषार्थ— स्थिर बुद्धि वाले राम ने शत्रुरूपी हाथियों के लिए अंकुश के समान भय कारक कुश को कुशावती का राज्य दे दिया और अपने मधुर वचनों से सज्जनों के नेत्रों में आंसू बहाने वाले लव को शरावती का राजा बनाया ॥९७॥

भाषार्थ— फिर अग्निहोत्र की आग को आगे करके भाइयों के साथ राम उत्तरायण की ओर चले, जब अयोध्यावासियों ने सुना तब वे भी सब राम के प्रेम के वश अपने-अपने घरों को छोड़कर उनके साथ हो लिए ॥ ९८ ॥

जगृहुस्तस्य चित्तज्ञाः पदवीं हरिराक्षसाः ।
कदम्बमुकुलस्थूलैरभिवृष्टां प्रजाश्रुभिः ॥ ९९ ॥

अन्वयः— चित्तज्ञाः हरिराक्षसाः कदम्बमुकुलस्थूलैः प्रजाश्रुभिः अभिवृष्टां तस्य पदवीं जगृहुः ।

व्याख्या— जगृहुरिति । चित्तज्ञा हरिराक्षसाः कदम्बमुकुलस्थूलैः प्रजाश्रुभिरभिष्टां तस्य रामस्य पदवीं मार्गं जगृहुः । तेऽप्यनुजग्मुरित्यर्थः ।

भाषार्थ— राम के मनकी बात जानने वाले बानर और राक्षस भी उनके पीछे चले । जिस मार्ग से राम चले जा रहे थे वह मार्ग राम के पीछे चलने वाली प्रजाओं के आंसुओं से गीला हो गया था ॥ ९९ ॥

उपस्थितविमानेन तेन भक्तानुकम्पिना ।
चक्रे त्रिदिवनिश्श्रेणिः सरयूरनुयायिनाम् ॥ १०० ॥

अन्वयः— उपस्थितविमानेन भक्तानुकम्पिना तेन अनुयायिनां सरयूः त्रिदिवनिश्श्रेणिः चक्रे ।

व्याख्या— उपस्थितेति । उपस्थितं प्राप्तं विमानं यस्य तेन । भक्ताननुकम्पत इति भक्तानुकम्पिना तेन रामेणानुयायिनां सरयूस्त्रिदिवनिश्श्रेणिः स्वर्गाधिरोहिणी चक्रे । ‘निश्श्रेणिस्त्वधिरोहिणी’ इत्यमरः ।

भाषार्थ— भक्तवत्सल राम विमान पर चढ़कर स्वर्ग चले गये और सरयू को