रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 595, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें५३६ रघुवंशमहाकाव्ये
करणे शेतेः" इत्यच्प्रत्ययः । "शयवासवासिष्वकालात्" इत्यलुक्सप्तम्याः । मृदङ्ग- शब्दानांमपगमादभावादलास्या नृत्यशून्याः । दवोऽरण्यवह्निः । 'दवदावौ वनार- ण्यवह्नी' इत्यमरः । तस्योल्काभिः स्फुलिङ्गैर्हतेभ्यः शेषाणि बर्हाणि येषां ते क्रीडामयूरा वनबर्हिणत्वं वनमयूरत्वं प्राप्ता ।
भाषार्थ—पहले मोरों के बैठने के लिए स्थान-स्थान पर छोटे-छोटे लकड़ियों के टुकड़े टंगे रहते थे किन्तु इस समय उनके टूट जाने से यहाँ के मोर अब वृक्षों पर जाकर बैठते हैं और मृदंग न बजने के कारण उन्होंने नाचना भी बन्द कर दिया है । अब वे मोर उन जङ्गली मोरों के समान लगते हैं जिनकी पूंछें वन की आग से जल गई हैं ॥ १४ ॥
सोपानमार्गेषु च येषु रामा निक्षिप्तवत्यश्चरणान्सरागान् । सद्यो हतन्यङ्कुभिरस्रदिग्धं व्याघ्रैः पदं तेषु निधीयते मे ॥ १५ ॥
अन्वयः—येषु सोपानमार्गेषु रामाः सरागाने चरणान् निक्षिप्तवत्यः तेषु मे ( मार्गेषु ) सद्यो हतन्यङ्कुभिः व्याघ्रैः अस्रदिग्धं पदं निधीयते ।
सोपानेति । किच येषु सोपानमार्गेषु रामा रमण्यः सरागांल्लाक्षारसादीं श्चरणान्निक्षिप्तवत्यः तेषु मम मार्गेषु सद्यो हतन्यङ्कुभिर्मारितमृगैर्व्याघ्रैरस्रदिग्धं रुधिरलिप्तं पदं निधीयते ।
भाषार्थ—और क्या कहूँ; पहले जिन सीढ़ियों पर सुन्दरियाँ अपने महावर लगे लाल-लाल पैर रखती चलती थीं उन्हीं पर अब तत्काल मृग मारने वाले बाघ अपने रक्तरञ्जित पैरों को रखकर चलते हैं ॥ १५ ॥
चित्रद्विपाः पद्मवनावतीर्णाः करेणुमिर्दत्तमृणालभङ्गाः । नखाङ्कुशाघातविभिन्नकुम्भाः संरब्धसिंहप्रहृतं वहन्ति ॥ १६ ॥
अन्वयः—पद्मवनावतीर्णाः करेणुभिः दत्तमृणालभङ्गाः चित्रद्विपाः नखांकुशा- घातविभिन्नकुम्भाः ( सन्तः ) संरब्धसिंहप्रहृतं वहन्ति ।
चित्रेति । पद्मवनमवतीर्णाः प्रविष्टाः तथालिखिता इत्यर्थः । करेणुभिः करि- णीभिः चित्रगताभिरेव । 'करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे' इत्यमरः । दत्तमृणालभङ्गा- श्चित्रद्विपा आलेख्यमातङ्गा नखा एवाङ्कुशाः तेषामाघातैर्विभिन्नकुम्भाः सन्तः संरब्धसिंहप्रहृतं । कुपितसिंहप्रहारं वहन्ति ।
भाषार्थ—जिन चित्रों में ऐसा दिखाया गया था कि हाथी कमल के ताल में उतर रहे हैं और हथिनियां उन्हें सूंड से मृणालखण्ड तोड़कर दे रही हैं उन