भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 636, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 636

सप्तदशः सर्गः ५००

**अन्वयः—**अग्नेः धूमात् शिखा रवेः उदयात् पश्चात् अंशवः (उत्तिष्ठन्ते) स तेजसा वृत्ति अतीत्य गुणैः समं एव उत्थितः ।

धूमादिति । अग्नेर्धूमात्पश्चात् अनन्तरमित्यर्थः । शिखा ज्वाला रवेरुदयात् पश्चादनन्तरमंशवः । उत्तिष्ठन्त इति शेषः । सोऽतिथिस्तेजसामग्न्यादीनां वृत्ति स्वभावमतीत्य गुणैः समं सहैवोत्थित उदितः । अपूर्वमिदमित्यर्थः ।

**भाषार्थ—**आग की लपट धूआँ निकलने के पीछे उठती है और किरणें सूर्य के उदय होने के बाद दिखाई देती हैं किन्तु राजा अतिथि ने इन तेजस्वियों के नियमों को भी उलट दिया क्योंकि उनके गुण उनके राजा बनने के साथ ही प्रकट हो गये ॥ ३४ ॥

तं प्रीतिविशदैर्नेत्रैरन्वयुः पौरयोषितः ।
शरत्प्रसन्नैर्ज्योतिर्भिर्विभावर्य इव ध्रुवम् ॥ ३५ ॥

**अन्वयः—**पौरयोषितः प्रीतिविशदैः नेत्रैः तं अन्वयुः शरत्प्रसन्नैः ज्योतिर्भिः विभावर्यः ध्रुवं इव ।

तमिति । पौरयोषितः प्रीत्या विशदैः प्रसन्नैर्नेत्रैः करणैस्तमतिथिमन्वयुरनुजग्मुः । सदृष्टिप्रसारमद्राक्षुरित्यर्थः । कथमिव । शरदि प्रसन्नैर्ज्योतिभिर्नक्षत्रैर्विभावर्यो रात्रयो ध्रुवमिदं ध्रुवपाशबद्धत्वात्ताराराक्रस्येत्यर्थः ।

**भाषार्थ—**जिस प्रकार शरद् ऋतु की निर्मल रात के तारे ध्रुव के चारों ओर घूमते हैं, उसी प्रकार नगर की स्त्रियों की प्रेमभरी आँखें अतिथि पर लट्टू हो गईं और उन्हें प्रसन्न नेत्रों से देखा ॥ ३५ ॥

अयोध्यादेवताश्चैनं प्रशस्तायतनार्चिताः ।
अनुदध्युरनुध्येयं सान्निध्यैः प्रतिमागतैः ॥ ३६ ॥

**अन्वयः—**प्रशस्तायतनार्चिताः अयोध्यादेवताः अनुध्येयं एनं प्रतिमागतैः सान्निध्यैः अनुदध्युः ।

अयोध्यायेति । प्रशस्तेष्वायतनेष्वालयेष्वर्चिता अयोध्यादेवताश्चानुध्येयमनुग्राह्य-मेनमतिथिं प्रतिमागतैरर्चासंक्रान्तैः सान्निध्यैः सन्निधानैरनुदध्युरनुजगृहुः । 'अनुध्यानमनुग्रहः' इत्युत्पलमालायाम् । तदनुग्रहबुद्ध्या सन्निदधुरित्यर्थः ।

**भाषार्थ—**अयोध्या के बड़े-बड़े मन्दिरों में जिन देवताओं की पूजा की गई उन्होंने अपनी मूर्तियों में पैठ-पैठ कर कृपा के योग्य राजा अतिथि पर बड़ी कृपा की ॥ ३६ ॥

३७ र० सम्पू०