रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

५७६	रघुवंशमहाकाव्ये

प्रसन्नेति। प्रसन्नो मुखरागो मुखकान्तिर्यस्य तं स्मितपूर्वं यथा तथाभिभाषिणमाभाषणशीलं तमतिथिमनुजीविनः सेवकाः मूर्तिमन्तं विग्रहवन्तं विश्वासं विश्रम्भममन्यन्त । 'समो विश्रम्भविश्वासौ' इत्यमरः ।

**भावार्थ—**उस राजा अतिथि का मुख सदा प्रसन्न रहता था और वे सबसे मुस्करा कर बोलते थे इसलिए उनके सेवक उन्हें साक्षात् विश्वास का मूर्तिमान् रूप मानते थे ॥ ३१ ॥

स पुरं पुरुहूतश्रीः कल्पद्रुपमनिभध्वजाम् ।
क्रममाणश्चकार द्यां नागेनैरावतौजसा ॥ ३२ ॥

**अन्वयः—**पुरुहूतश्रीः सः कल्पद्रुमनिभध्वजां पुरं ऐरावतौजसा नागेन क्रममाणः द्यां चकार ।

स इति । पुरुहूतश्रीः सोऽतिथिः कल्पद्रुमाणां निभाः समाना ध्वजा यस्यास्तां पुरमयोध्यामैरावतस्य ओज इवौजौ बलं यस्य तेन नागेन कुञ्जरेण क्रममाणश्चरन् । "अनुपसर्गाद्वा" इति वैकल्पिकमात्मनेपदम् । द्यां चकार । स्वर्गलोकसदृशीं चकारेत्यर्थः । 'द्यौ स्वर्गसुरवर्त्मनोः' इति विश्वः ।

**भावार्थ—**इन्द्र के समान ऐश्वर्यशाली राजा अतिथि जब ऐरावत के समान बलवान् हाथी पर सवार होकर अयोध्या में घूमने निकले तब कल्पवृक्ष के समान ध्वजाओं वाली वह अयोध्या नगरी स्वर्ग के समान लगने लगी ॥ ३२ ॥

तस्यैकस्याच्छ्रितं छत्रं मूर्ध्नि तेनामलत्विषा ।
पूर्वराजवियोगौष्ण्यं कृत्स्नस्य जगतो हृतम् ॥ ३३ ॥

**अन्वयः—**तस्य एकस्य मूर्ध्नि छत्रं उच्छ्रितं अमलत्विषा तेन कृत्स्नस्य जगतः पूर्वराजवियोगौष्ण्यं हृतम् ।

तस्येति । तस्यैकस्य मूर्ध्नि छत्रमुच्छ्रितमुन्नमितम् अमलत्विषा तेन छत्रेण कृत्स्नस्य जगतः पूर्वराजस्य कुशस्य वियोगेन यदौष्ण्यं सन्तापस्तद्धृतं नाशितम् । अत्र छत्रोन्नमनसन्तापहरणलक्षणयोः कारणकार्ययोर्भिन्नदेशत्वादसङ्गतिरलङ्कारः । तदुक्तम्—'कार्यकारणयोर्भिन्नदेशत्वे सत्यसङ्गतिः' इति ।

**भावार्थ—**यद्यपि उस एक राजा अतिथि के शिर पर ताज-छत्र लगा हुआ था पर उस श्वेत रंग के छत्र ने समस्त संसार के उस सन्ताप को दूर कर दिया जो कुश के वियोग से उत्पन्न हुआ था ॥ ३३ ॥

भूमादग्नेः शिखा पश्चादुदयादंशवो रवेः।
सोऽतीत्य तेजसां वृत्तिं सममेवोत्थितो गुणैः ॥ ३४ ॥