भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 634, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 634

सप्तदशः सर्गः ५७५

**भाषार्थ—**वहाँ चंदोवा लगे हुए अपने पिता के सिंहासन पर वे जा बैठे । उनके पैर के नीचे जो पीढ़ा रखा हुआ था वह प्रणाम करने वाले राजाओंके मस्तक की मणियों की रगड़ से घिस गया था ॥ २८ ॥

शुशुभे तेन चाक्रान्तं मङ्गलायतनं महत् ।
श्रीवत्सलक्षणं वक्षः कौस्तुभेनेव कैशवम् ॥ २९ ॥

**अन्वयः—**तेन च आक्रान्तं श्रीवत्सलक्षणं महत् मङ्गलायतनम् कौस्तुभेन कैशवं इव शुशुभे ।

शुशुभे इति । तेन चाक्रान्तं श्रीवत्सो नाम गृहविशेषः तल्लक्षणं श्रीवत्स-रूपम् । ‘श्रीवत्सन्न्यावर्तादिविच्छेदो बहवो द्वयोः’ इति सज्जनः । महदधिकं मङ्गलायतनं मङ्गलगृहसभारूपं कौस्तुभेन मणिनाक्रान्तं श्रीवत्सलक्षणम् केशव-स्येदं कैशवम् वक्ष इव शुशुभे ।

**भाषार्थ—**जिस प्रकार भृगु ऋषि के चरण के आघात से बने हुए श्रीवत्स के चिह्नवाला भगवान् विष्णुका वक्षःस्थल कौस्तुभ मणिसे चमक उठता है उसी प्रकार राजा अतिथि के बैठने से विशाल वह सभाभवन भी जगमगा उठा ॥ २९ ॥

बभौ भूयः कुमारत्वादाधिराज्यमवाप्य सः ।
रेखाभावादुपारूढः सामग्रथमिव चन्द्रमाः ॥ ३० ॥

**अन्वयः—**सः कुमारत्वात् भूयः आधिराज्यं अवाप्य रेखाभावात् सामग्रथं उपारूढः चन्द्रमा इव बभौ ।

बभाविति । सोऽतिथिः कुमारत्वाद् बाल्याद् भूयो यौवराज्यमवाप्यैवान-न्तरम् अधिराजस्य भाव आधिराज्यं महाराज्यमवाप्य रेखाभावादधेंन्दुत्वमवाप्यैव सामग्रथमुपारूढः पूर्णतां गतश्चन्द्रमा इव बभौ इति व्याख्यानम् । तदपि यौव-राज्याभावनिश्चये ज्याय एव ।

**भाषार्थ—**राजा अतिथिको युवराज बनने का अवसर ही नहीं आया, क्योंकि वे कुमार अवस्था के बाद तत्काल ही महाराज हो गये मानो एक कला वाले चन्द्रमा में तुरन्त सोलहवीं कला आ गई ॥ ३० ॥

प्रसन्नमुखरागं तं स्मितपूर्वाभिभाषिणम् ।
मूर्तिमन्तममन्यन्त विश्वासमनुजीविनः ॥ ३१ ॥

**अन्वयः—**प्रसन्नमुखरागं स्मितपूर्वाभिभाषिणं त अनुजीविनः मूर्तिमन्तं विश्वासं अमन्यत ।