भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 696, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 696

एकोनविंशः सर्गः ६३७

अन्वयः—तस्य पाण्डुवदना अल्पभूषणा सावलम्बगमना मृदुस्वना राजयक्ष्मपरिहानिः कामयानसमवस्थया तुलां आययौ।

तस्येति। तस्य राज्ञः पाण्डुवदना अल्पभूषणा परिमिताभरणा सावलम्बं दासादिहस्तावलम्बसहितं गमनं यस्यां सा सावलम्बगमना मृदुस्वना हीनस्वरा राज्ञः सोमस्य यक्ष्मा राजयक्ष्मा क्षयरोगः तेन या परिहानिः क्षीणावस्था सा कामयते विषयानिच्छति कामयानाः। कमेर्णिङन्ताच्चानच्। “अनित्यमागमशासनम्” इति मुमागमाभावः। एतदेवाभिप्रेत्योक्तं वामनेनापि—“कामयानशब्दः सिद्धोऽनादिश्च” इति। तस्य समवस्थया कामुकावस्थया तुलां साम्यमाययौ प्राप। कालकृतो विशेषोऽवस्था। ‘विशेषः कालिकोऽवस्था’ इत्यमरः।

भाषार्थ—धीरे-धीरे उसका शरीर पीला पड़ गया, दुर्बलता के कारण उसने आभूषण पहनना भी छोड़ दिया। वह नौकरों का सहारा लेकर चलने लगा, उसकी बोली धीमी पड़ गई और सूखकर विरहियों के समान दीखने लगा ॥५०॥

व्योम पश्चिमकलास्थितेन्दु वा पङ्कशेषमिव घर्मपल्वलम्।
राज्ञि तत्कुलमभूत्क्षयातुरे वामनार्चिरिव दीपभाजनम् ॥ ५१ ॥

अन्वयः—राज्ञि क्षयातुरे तत्कुलं पश्चिमकलास्थितेन्दु व्योम वा पङ्कशेषम् इव घर्मपल्वलं वामनार्चिः दीपभाजनं इव अभूत्।

व्योमेति। राज्ञि क्षयातुरे सति तत्कुलं पश्चिमकलायां स्थित इन्दुर्यस्मिंस्तत्कलावशिष्टेन्दु व्योम वा व्योमेव वाशब्द इवार्थे। यथाह दण्डी—‘इववद्वाययाशब्दाे’ इति। पङ्कशेषं घर्मपल्वलमिव वामनार्चिरल्पशिखं दीपभाजनं दीपपात्रमिवाभूत्।

भाषार्थ—राजा के क्षय रोग होने पर सूर्य कुल ऐसा रह गया जैसे कृष्ण पक्ष की चतुर्दशी का चन्द्रमा हो या गर्मी के दिनों का ताल हो या थोड़ी सी बची हुई दीपक की लौ हो ॥ ५१ ॥

बाढमेष दिवसेषु पार्थिवः कर्म साधयति पुत्रजन्मने।
इत्यदर्शितरुजोऽस्य मन्त्रिणः शश्वदूचुरघशङ्किनीः प्रजाः ॥ ५२ ॥

अन्वयः—बाढं एष पार्थिवः दिवसेषु पुत्रजन्मने कर्म साधयति इति प्रदर्शितरुजः अस्य मन्त्रिणः अघशङ्किनीः प्रजाः शश्वत् ऊचुः।

बाढमिति। बाढं सत्यमेष पार्थिवो दिवसेषु पुत्रजन्मने पुत्रोदयार्थं कर्म जपादिकं साधयति इत्येवमदर्शितरुजो निगूहितरोगाः सन्तोऽस्य राज्ञो मन्त्रिणोऽघशङ्किनीर्व्यसनशङ्किनीः प्रजाः शश्वदूचुः।