रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

प्रथमः सर्गः [१३]

अन्वयः— विनयाधानात् रक्षणात् भरणात् अपि सः प्रजानां पिता (अभूत्) तासां पितरः केवलं जन्महेतवः ।

प्रजानामिति । प्रजायन्त इति प्रजा जनाः ‘उपसर्गे च संज्ञायाम्’ इति डप्रत्ययः । ‘प्रजा स्यात्संततौ जने’ इत्यमरः । तासां विनयस्य शिक्षया आधानात्करणात् सन्मार्गप्रवर्तनादिति यावत् । रक्षणात् भयहेतुम्यस्त्राणाद् आपन्न्रिवारणादिति यावत् । भरणादन्नापानादिभिः पोषणादपि । अपिः समुच्चये । स राजा पिताऽभूत् । तासां पितरस्तु जन्महेतवो जन्ममात्रकर्तारः केवलमुत्पादका एवाभूवन् । जननमात्रम् एवं पितॄणां व्यापारः । सदा शिक्षारक्षणादिकं तु स एव करोतीति तस्मिन्पितृत्वव्यपदेशः । आहुश्च—‘स पिता यस्तु पोषकः’ इति ।

भाषार्थ— शिक्षा देने से, रक्षा करने से, पालन पोषण करने से वे प्रजा के पिता थे । उनके पिता तो केवल जन्मदाता थे ॥ २४ ॥

तस्यार्थकामावपि धर्म एवास्तामित्याह—
स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यान्परिणेतुः प्रसूतये ।
अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः ॥ २५ ॥

अन्वयः— स्थित्यै दण्ड्यान् दण्डयतः प्रसूतये परिणेतुः मनीषिणः तस्य अर्थकामौ अपि धर्मं एव अस्ताम् ।

स्थिता इति । दण्डमर्हन्तीति दण्ड्याः ‘दण्डादिभ्यो यः’ इति यप्रत्ययः । ‘अदण्ड्यान्दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदाप्नोति नरकं चैव गच्छति’ इति शास्त्रवचनात् । तान् दण्ड्यानेव स्थित्यै लोकप्रतिष्ठायै दण्डयतः शिक्षयतः । प्रसूतये सन्तानार्थैव परिणेतुर्दांरां परिगृह्णतः मनीषिणो विदुषः दोषज्ञस्येति यावत् । ‘विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञः संसुधीः कोविदो बुधः । धीरो मनीषी’ इत्यमरः । तस्य दिलीपर्स्यार्थकामावपि धर्मं एवास्तां जातो । अस्तेर्लङ् । अर्थकामसाधनयोर्दण्डविवाहयोर्लोकस्थापनप्रजोत्पादनरूपधर्मार्थत्वेनानुष्ठानादर्थकामावपि धर्मशेषतामापादयन्स राजा धर्मोत्तरोऽभूदित्यर्थः । आह च गौतम—‘न पूर्वाह्नमध्यदिनापराह्नानफलान्कुर्याद् यथाशक्ति धर्मार्थकामेभ्यस्तेषु धर्मोत्तरः स्यात्’ इति ।

भाषार्थ— मर्यादा पालन के लिए अपराधियों को दण्ड देने वाले, सन्तान के लिए विवाह करनेवाले, उस विद्वान् राजा दिलीप के अर्थ और काम धर्मही थे ।

तस्य दिलीपस्येन्द्रेण सह परस्परविनिमयेन सख्यमाह—
दुदोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवम् ।
संपद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुवनद्वयम् ॥ २६ ॥