रामायण मीमांसा (स्वामी करपात्री जी महाराज - रामायण दार्शनिक महाग्रन्थ एवं सम्पूर्ण चरित्र-मीमांसा)
Ramayana Mimamsa of Swami Karpatri Maharaj
धर्मसम्राट् स्वामी करपात्री जी महाराज द्वारा
पृष्ठ 359, कुल 1049 में से
संदर्भ में पढ़ेंतथा चोपपुराणानि कथयिष्याम्यतः परम् ।। आद्यं सनत्कुमाराख्यं नारसिंहमतः परम् । तृतीयमाण्डमुद्दिष्टं दौर्वासमेव च ।। नारदीयमथान्यच्च कापिलं मानवं तथा । तद्वदौशनसं प्रोक्तं ब्रह्माण्डं च ततः परम् ।। वारुणं कौलिकाव्हानं माहेशं साम्बमेव च । सौरं पाराशरं चैव मारीचं भार्गवाह्वयम् ।। कौमारं च पुराणानि कीर्तितान्यष्ट वै दश ।” ( पद्मपु० पातालखण्ड ११५।८९-९७ ) ऊपर के श्लोकों में पुराणों के क्रम दिये गये हैं। कल्पभेद से क्रम में भेद भी हो जाता है, अतः श्रीमद्भागवत के अनुसार श्रीभागवत १८वां पुराण है। परन्तु ऊपर भागवत को पाँचवाँ कहा गया है। “अष्टादश पुराणानि यो वेत्ति हरिरेव हि ।। सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ।। ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । भविष्यं नारदीयं च स्कान्दं लैङ्गं वराहकम् ।। मार्कण्डेयं तथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । कौमं मात्स्यं गारुडञ्च वायवीयमनन्तरम् ।। अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्माण्डमिति संज्ञितम् । अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि तु । आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमथापरम् ।। तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम् । चतुर्थं शिवधर्माख्यं स्यान्नन्दीश्वरभाषितम् ।। दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम् । कापिलं वामनं चैव तथैवोशनसेरितम् ।। ब्रह्माण्डं वारुणञ्चाथ कालिकाव्हयमेव च । माहेश्वरं तथा साम्बमेवं सर्वार्थसञ्चयम् ।। पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम् ।” ( ग० पु० २१५।१३-२१ ) उपर्युक्त वचनों में भी पुराणों और उपपुराणों की गणना की गयी है। ऐसे ही अन्य पुराणों में भी पुराणों की गणना की गयी है । कहीं कहीं नामों और पुराणत्व, उपपुराणत्व आदि में परिलक्षित भेद कल्पभेद से समाहित होते हैं। इसी तरह देवीभागवत में भी पुराणों का वर्णन है। शृण्वन्तु संप्रवक्ष्यामि पुराणानि मुनीश्वराः । यथाश्रुतानि तत्त्वेन व्यासात् सत्यवतीसुतात् ॥ मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम् । अनापलिङ्गकूस्कानि पुराणानि पृथक् पृथक् ॥