रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

१६८ रसार्णवे जीर्णेन नाशमायान्ति¹ नात्र कार्या विचारणा ॥ ७३ ॥ रसराजे² यदा जीर्णे³ षड्गुणं गगनं⁴ प्रिये । तदा⁵ ग्रसति लोहानि त्यजेच्च मतिमात्मनः⁶ ॥ ७४ ॥ धूमश्चिटिचिटिश्चैव⁷ मण्डकम्पुतिरेव च⁸ । सकम्पश्च विकम्पश्च⁹ यच्चावस्था रसस्य तु ॥ ७५ ॥ कपिलोऽथ निरुद्गारि¹⁰-विप्लुषश्चैव मुञ्चति¹¹ । अग्नौ तिष्ठति¹² निष्कम्पो व्योमजीर्णस्य लक्षणम् ॥ ७६ ॥ समजीर्णो भवेद्बालो¹³ यौवनस्थ¹⁴श्चतुर्गुणम् । वृद्धस्तु षड्गुणं जीर्णः¹⁵ कुर्य्यात्¹⁶ कर्म पृथक् पृथक् ॥७७॥ (1) K has जीर्णे जीर्णे समायाति. M has जीर्णेन नाशका यान्ति. The sense of these readings is not clear. (2) B reads रसराजो. (3) K reads जीर्ण. M reads यथा जीर्ण. (4) M has गगन षडगुणं. (5) B has यदा, which is inc. (6) Both B and K read मतिमात्मनः, which has no clear sense. (7) ध्म विद्धि चिटिट्यैव, a variant in K. (8) मेण्डुक्युतिरेव च, a variant in B. K has मण्डुक्युतिमेव च. Both the readings seem to be inc. (9) K reads सकप च विकप च. (10) M reads कपिलोत्यनिरुद्गानि. (11) B reads विप्लुषैव In K, the whole hemistich seems to be incorrect, which is as follows---कपिलं.त्यनिरिपुप्ति- मेव चव र्धैव मुञ्चति (12) K reads तिष्ठात, which is gram. incorrect. (13) समोवर्णो वर्षदृब्बालो, an incorrect variant in K. (14) B reads यौवनर्थ, which has no sense. K reads यौवनस्य (without विसर्ग), which is gram. inc. (15) B has वृद्ध षड्गुणजीर्णस्तु. K has वृद्धः षड्गुण- जीर्णस्तु. M has वृद्धस्तु षड्गुणो जीर्णे. We have adopted the above reading after collating all the texts. (16) Both B and K read तदा.