रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

चतुर्थः पटलः । ४५ गर्भयन्त्रं प्रवक्ष्यामि पिष्टिकाभस्मकारणम्¹। चतुरङ्गुलदीर्घां तु² मूषिकां मृन्मयीं दृढाम् ॥ १६ ॥ त्र्यङ्गुलां मध्यविस्तारे³ वर्त्तुलं कारयेन्मुखम् । लोहस्य⁴ विंशतिर्भागा एको भागस्तु गुग्गुलोः⁵ ॥ १७ ॥ सुश्लक्ष्णं पेषयित्वा तु तोयं दद्यात्⁶ पुनः पुनः । मूषालेपं ततः कुर्यात्⁷ तले पिष्टीं च निक्षिपेत्⁸ ॥ १८ ॥ तुषकर्षाग्निना भूमौ⁹ मृदुस्वेदन्तु कारयेत्¹⁰ । अहोरात्रं त्रिरात्रं वा रसेन्द्रो भस्मतां व्रजेत् ॥ १६ ॥

(1) B reads भस्मकारकं. K reads पिष्टिकायन्त्रकारकम्. We have adopted the reading in रसरत्नसमुच्चय. For पिष्टिका, see रस.स. Chap. VIII. ślokas 7—8 ; and for गर्भयन्त्र vide do. Chap. IX. vs. 28—31. This hemistich is wanting in M. (2) K reads चतुरङ्गुलदीर्घं च, which is incorrect. दीर्घांनु मूषैकां, a variant in M. (3) B reads अङ्गुलं मध्यविस्तारे. K reads षडङ्गुलं मध्यविस्तारं. त्र्यङ्गुलोन्मितविस्तारं is the reading in रसरत्नसमुच्चय, wherein the last term seems to be incorrect, as the term विस्तार is invariably used to express a collection of words and not the breadth. Vide Pāṇini 3.3.33. (4) B and K read लोषस्य. M reads लौहस्य. We have adopted the reading in रस.स. (5) B reads एकभागस्तु गुग्गुलुः. M reads एको भागस्तु गुग्गुलुः. (6) B and M read दत्वा. दद्याद्वारंवारं is the reading in रस.स. (7) K reads. मुखालिपं. दृढं कृत्वा is the reading in रस.स. (8) K reads तिलपिष्टं सुनिचिपेत्. तैलपिष्टञ्च निक्षिपेत्, a variant in M. रस.स. has लवणाद्यैर्मृदम्बुभिः. (9) B has भूयो instead of भूमौ. K has कुर्यात्तुषाग्निं भूमौ व. कर्येत्तुषाग्निना भूमौ, a variant in रस.स. (10) रस.स. reads स्वेदयेन्मृदु मानवित्.