रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

चतुर्थः पटलः । ४५ गर्भयन्त्रं प्रवक्ष्यामि पिष्टिकाभस्मकारणम्¹। चतुरङ्गुलदीर्घां तु² मूषिकां मृन्मयीं दृढाम् ॥ १६ ॥ त्र्यङ्गुलां मध्यविस्तारे³ वर्त्तुलं कारयेन्मुखम् । लोहस्य⁴ विंशतिर्भागा एको भागस्तु गुग्गुलोः⁵ ॥ १७ ॥ सुश्लक्ष्णं पेषयित्वा तु तोयं दद्यात्⁶ पुनः पुनः । मूषालेपं ततः कुर्यात्⁷ तले पिष्टीं च निक्षिपेत्⁸ ॥ १८ ॥ तुषकर्षाग्निना भूमौ⁹ मृदुस्वेदन्तु कारयेत्¹⁰ । अहोरात्रं त्रिरात्रं वा रसेन्द्रो भस्मतां व्रजेत् ॥ १६ ॥

(1) B reads भस्मकारकं. K reads पिष्टिकायन्त्रकारकम्. We have adopted the reading in रसरत्नसमुच्चय. For पिष्टिका, see रस.स. Chap. VIII. ślokas 7—8 ; and for गर्भयन्त्र vide do. Chap. IX. vs. 28—31. This hemistich is wanting in M. (2) K reads चतुरङ्गुलदीर्घं च, which is incorrect. दीर्घांनु मूषैकां, a variant in M. (3) B reads अङ्गुलं मध्यविस्तारे. K reads षडङ्गुलं मध्यविस्तारं. त्र्यङ्गुलोन्मितविस्तारं is the reading in रसरत्नसमुच्चय, wherein the last term seems to be incorrect, as the term विस्तार is invariably used to express a collection of words and not the breadth. Vide Pāṇini 3.3.33. (4) B and K read लोषस्य. M reads लौहस्य. We have adopted the reading in रस.स. (5) B reads एकभागस्तु गुग्गुलुः. M reads एको भागस्तु गुग्गुलुः. (6) B and M read दत्वा. दद्याद्वारंवारं is the reading in रस.स. (7) K reads. मुखालिपं. दृढं कृत्वा is the reading in रस.स. (8) K reads तिलपिष्टं सुनिचिपेत्. तैलपिष्टञ्च निक्षिपेत्, a variant in M. रस.स. has लवणाद्यैर्मृदम्बुभिः. (9) B has भूयो instead of भूमौ. K has कुर्यात्तुषाग्निं भूमौ व. कर्येत्तुषाग्निना भूमौ, a variant in रस.स. (10) रस.स. reads स्वेदयेन्मृदु मानवित्.

४६ रसार्णवे जारणे मारणे¹ चैव रसराजस्य रञ्जने । यन्त्रमेकं² परं मर्म यत्रौषध्यो महाबलम्³ ॥ २० ॥ औषधोरहितह्यायं हठाद्⁴यन्त्रेण बध्यते । सर्व्वत्र सूतको याति⁵ मुक्त्वा भूधरलक्षणम् ॥ २१ ॥ देवताभिः समाकृष्टो लोष्टस्थोऽपि⁶ हि गच्छति । तस्माद्यन्त्रबलं चैकं न विलङ्गं⁷ विजानता ॥ २२ ॥ मन्त्रौषधिसमायोगात् सुसिद्धं कुरुतं ह्ययम्⁸ । मन्त्रोऽघोरोऽत्र जप्तव्यो⁹ जपान्ते¹⁰ पूजयेद्रसम्¹¹ ॥ २३ ॥ एकान्ते तु क्रिया कार्या दृष्टान्यैर्विफला¹² भवेत् ॥ २४ ॥ गन्धकस्य क्षयो नास्ति¹³ न रसस्य क्षयो भवेत् । (1) B reads आरणमारणे. K reads सारणे. (2) K reads यन्त्रमेव परं कर्म. M reads यन्त्रौषध परं कर्म. (3) K reads यंत्र

चतुर्थः पटलः । ४७ क्षयो यन्त्रस्य विज्ञेयः$^1$ यन्त्रे विक्रियते क्रिया$^2$ । अलाभे कान्तलोहस्य यन्त्रं लोहेन कारयेत् ॥ २५ ॥ वह्निलक्ष्य$^3$मविज्ञाय रसस्यार्धक्षयो$^4$ भवेत् । यन्त्रक्षयविधिज्ञस्य चतुर्थांशक्षयो$^5$ भवेत् ॥ २६ ॥$^6$ द्विमासेन द्वितीयांशं तृतीयांशं त्रिभिर्भवेत् । महाग्निं सहते ह्येष सारितो यत्र$^7$ तिष्ठति ॥ २७ ॥ खर्परं सिकतापूर्णं$^8$ कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् । अपरं खर्परं$^9$ तत्र शनैर्मृद्वग्निना$^{10}$ पचेत् ॥ २८ ॥ पञ्चक्षारैस्तथा मूत्रै$^{11}$र्लवणैश्च$^{12}$ विड़न्सतः$^{13}$ । हंसपाकः स विज्ञातो$^{14}$ यन्त्रतत्त्वार्थकोविदैः$^{15}$ ॥ २६ ॥ (1) K reads विज्ञाय. B and M read यवमविज्ञाय. (2) M reads क्रिया:, which is incorrect. (3) K reads वह्नेर्लक्ष्या. M reads वह्निलक्ष. (4) रसस्याधक्षयो, a variant in M, which seems to be an error of the scribe. (5) यंत्रचेपाविधिज्ञस्य चतुर्थांशक्षयो, a variant in M, which is inc. (6) This hemistich is not found in K. (7) K reads खेदात् instead of ह्येष. B reads सरिणावत्यं. M reads स्वरिदावत्य. Both the readings are unintelligible. (8) B reads कपूर, which is inc. कर्पर सिकताचूर्णं, a variant in M. (9) तत्पर कर्पर, a reading in M. (10) K reads शते मृदग्निना, which is a palpable mistake of the scribe. (11) B reads पञ्चाचरैस्तथा मंथैः. M reads पञ्चचरैः, which is senseless. (12) लवणञ्च is the reading in रसरत्नसमुच्चय. (13) K reads विडेक्षतः. (14) स विख्यातो, a variant in B. इसपादः सुविख्यातो, a variant in M. हंसपाकं समाख्यात, a variant in रस.र. (15) M reads यव तत्त्वार्थकोविदैः. We see यंत्रं तद्विधिकोविद्यैः in रस.स.

४८ रसार्णवे कृष्णा रक्ता च पीता¹ च शुक्लवर्णा² च मृत्तिका । आद्या श्रेष्ठा कनिष्ठाम्या³ मध्यमा मध्यमा मता ॥ ३० ॥ दग्धधान्यतुषोपेता मृत्तिका कोष्ठिकाविधौ⁴ । वक्रनालकृता⁵ वापि शस्यते सुरसुन्दरि ॥ ३१ ॥ गारा⁶ दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । अजाश्वानां मलं⁷ दग्धं यावत्तत् कृष्णतां गतम्⁸ ॥ ३२ ॥ वासकस्य च पत्राणि वल्मीकस्य मृदा सह । पेषयेद्बद्रितोयेन यावत्तत् श्लक्ष्णतां गतम् ॥ ३३ ॥⁹ मर्दयेत्तेन वप्लोयात् वक्रनालञ्च कोष्ठिकाम्¹⁰ ॥ ३४ ॥ गारा दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । चोरमङ्गारकः किट्टं वज्रेणापि न भिद्यते ॥ ३५ ॥¹¹ दग्धाङ्गारस्य षड्भागा भागैका¹² कृष्णमृत्तिका । चौरमङ्गारकः किट्टं वज्रमूषा¹³ प्रकीर्त्तिता ॥ ३६ ॥ (1) M reads सौता. (2) M reads शुक्लरुचा. (3) कनिष्ठा च, a variant in K. (4) B reads कोष्ठकाय वै. K reads कोष्ठकार्य वै, which is inc. The correct reading appears to be कोष्ठकाय वै. (5) B and M read बद्धमालाकृता. (6) M reads गौरा. [गार or गारा = black earth mixed with kankar or nodular stones.] (7) K reads अजा- श्वाता मलं. M reads अजाश्वानमलं. Both are inc. (8) दग्धा मृत् कृष्णतां गता, a variant in K. (9) अनेन वज्रतां गत, a variant in K. This śloka (33) is not found in M. (10) B reads मर्दयते तेनौषधी या, which is not intelligible. M reads कोष्ठिकम्. (11) This śloka is wanting in M. (12) M reads भागैकं, which is not correct. (13) Accord- ing to रसरत्नसमुच्चय this appears to be गारमूषा (Chap. X. v. 13).

चतुर्थः पटलः । ४९ तुषं वह्निसमं दग्धं¹ मृत्तिका चतुरंगिका² । कूपी³पाषाणसंयुक्ता वरमूषा⁴ प्रकीर्त्तिता ॥ ३७ ॥ प्रकाशा चान्धमूषा च मूषा तु द्विविधा स्मृता⁵ ॥ ३८ ॥ प्रकाशमूषा देवेशि शरावाकारसंयुता । द्रव्यनिर्वाहणी सा च वादिकैः⁶ सुप्रशस्यते ॥ ३९ ॥ अन्धमूषा तु कर्त्तव्या गोस्तनाकारसन्निभा । पिधानकसमायुक्ता किञ्चिदुन्नतमस्तका⁷ ॥ ४० ॥ पत्रलेपे तथा रङ्गे⁸ द्वन्द्वमेलापके तथा । सैव च्छिद्रान्विता⁹ मन्दा गम्भीरा सारणोचिता ॥ ४१ ॥ तिलभक्षा द्विरंशं तु¹⁰ इष्टकांश¹¹समन्वितम् ।

(1) तुषं दग्धसमं दग्धं, a variant in K, which is a senseless tautology. 2) B reads चतुरंशका. (3) K reads कूर्चा. M reads कूर्णी. (4) B, K and M read वज्रमूषा. According to रसरत्नसमुच्चय this appears to be वरमूषा (Chap. X. v. 15.) Hence we have adopted the reading in रस.सः in order to avoid tautology. (5) प्रकृतिर्द्विविधा स्मृता, a variant in K. (6) K reads वेदिकैः. M reads सा चावेदिकैः. (7) किञ्चि- दुन्नतस्तका, a variant in K. किञ्चिदुष्ठितमस्तका, a variant in M. Both are incorrect. [उन्नत should be उत्तान, and उष्ठित should be उत्थित] This मूषा is called in रस.स. as गोस्तनी. (Vide Chap. X. v. 25.) (8) B reads तत्र लेपे. K reads भागे in place of रङ्गे. (9) M reads च्छिद्रा- न्वतान्विता, which is a mistake of the scribe. (10) M reads द्विरंशस्तु, which is not correct. (11) B reads रमकांश. K reads इष्टाकांश. Both appear to be incorrect. 7

५० रसार्णवे भस्ममूषा तु विज्ञेया तारसंशोधने हिता¹ ॥ ४२ ॥ मोक्ष²क्षारस्य भागौ द्वौ इष्टकांशसमन्वितौ³ । मृद्भागास्तारशुद्ध्यर्थमुत्तमा⁴ वरवर्णिनि⁵ ॥ ४३ ॥ रक्तवर्गेण सम्मिश्रा रक्तवर्गपरिप्लुता⁶ । रक्तवर्गकृतालेपा⁷ सर्व्वशुद्धिषु शोभना⁸ ॥ ४४ ॥ शुक्लवर्गेण सम्मिश्रा⁹ शुक्लवर्गपरिप्लुता । शुक्लवर्गकृतालेपा शुक्लशुद्धिषु शोभना¹⁰ ॥ ४५ ॥ विड्वर्गेण¹¹ सम्मिश्रा धृतिमित्स्छति जारणे¹² । (1) तस्मान्मूषा तु विज्ञेया तारसशोधने हिता, a variant in B. तारके शोधने हिता, a variant in K. तारसंशोधने हिता, a variant in M. All appear to be the error of the scribe. We do not find any mention of this मूषा (भस्ममूषा) in रस.स. (2) M reads मोष. (3) रष्टकां च सम- न्वितं, a variant in B, which is incorrect. ईष्टकांशसमन्वितं, a variant in M. (4) B and K read सुशम, which is not grammatically correct. (5) सुरवर्णिनि is the reading in K, which is not accurate. (6) K reads रक्तवर्णपरिप्लुता, which is incorrect. (7) रक्तवर्यकृतालेपा, a variant in K, which is an error of the scribe. (8) This charaṇa and the next three charaṇas are wanting in M. (9) K reads मिश्रा या. (10) सर्व्वशुद्धिषु शोभना, a reading in K. शुक्लसिद्धिषु शोभना, a reading in M. [For रक्तवर्ग and शुक्लवर्ग see the next Paṭala, v. 39 and v. 40 respectively.] (11) K reads विड़वर्गेण. M reads षड्वर्गेण च. (12) धृतिमिक्कति कारणे, a variant in M, which is meaningless. K reads ऋतिमिक्कति जारणे, which has no clear meaning. We have adopted the above reading, after collating all the texts.

चतुर्थः पटलः । ५१ निर्वाहणं प्रकुर्व्वीत¹ रक्तवर्गप्रलिप्तया² ॥ ४६ ॥ विषटङ्कणगुञ्जाभिः मूषालेपन्तु³ कारयेत् । प्रकाशायां प्रकुर्व्वीत यदि वाङ्गारलेपनम्⁴ ॥ ४७ ॥ तस्यां विन्धस्व मूषायां द्रव्यमावर्त्तयेद्बुधः । लेपो कर्णोपुटं देवि रक्तमृत्सिम्बुभूखगैः⁵ ॥ ४८ ॥ आवर्त्तमाने कनके पीता तारे⁶ सिता प्रभा⁷ । शुल्बे⁸ नीलनिभा तीक्ष्णे कृष्णवर्णा सुरेश्वरि ॥ ४९ ॥ वङ्गे ज्वाला कपोताभा⁹ नागे मलिनधूमका¹⁰ । शैले तु धूसरा देवि आयसे कपिलप्रभा ॥ ५० ॥ अयस्कान्ते धूम्रवर्णा¹¹ सस्यके¹² लोहिता भवेत् । वज्रे नानाविधा¹³ ज्वाला खसत्त्वे¹⁴ पाण्डुरप्रभा ॥ ५१ ॥

(1) B and M read प्रकुर्व्वन्ति. (2) B reads रक्तवर्णप्रलिप्तया. [मूषया is to be understood after this charana ] (3) K reads मूखालिपम्, wherein मूखा == मूषा. (4) K reads वाङ्गारलिपयेत्, which is gram. inc. M reads वाङ्गुलिलेपनम्, which is not accurate here. (5) रक्तभस्मिसु- भूखगैः, a variant in K, which appears to be incorrect. M reads रक्तमृत्- सितभूखगैः. (6) B reads तारे. K reads पितागारे, which is evidently a mistake. (7) K reads सिता शुभा. M reads सितप्रभा. (8) K reads शूक्ते, which

५२ रसार्णवे न विस्फुलिङ्गो¹ न च बुद्बुदश्च² यदा न रेखापटलं³ न शब्दः⁴ । मूषागतं रवसमं स्थिरञ्च⁵ तदा विशुद्धं प्रवदन्ति लोहम् ॥ ५२ ॥ प्रतीवापः पुरा योज्यो⁶ निषेक⁷स्तदनन्तरम् । छादनं तु प्रतोवापः⁸ निषेकं मज्जनं⁹ विदुः । अभिषेकं¹⁰ तदिच्छन्ति स्नपनं क्रियते तु यत्¹¹ ॥ ५३ ॥ वापो निषेकः स्नपनं¹² द्रुते¹³ निश्चलतां गते । उष्णेनैव हि वाञ्छन्ति शीतलं¹⁴ न च वाञ्छति ॥ ५४ ॥ शुक्लोदीप्तिः सशब्दश्च¹⁵ यदा वैश्वानरो भवेत् । (1) K reads विस्फुलिङ्गा. (2) B reads बुद्बुदाय. K reads बुद्बुदा च, which is incorrect. (3) नरैः खापटल, a variant in M, which is senseless. (4) न शब्दम् is the reading in M, which is grammati- cally incorrect. (5) M reads मूषासमा, which is meaningless. B reads स्थितं च. (6) K reads यो हि. M reads प्रतिवापं पुरा योज्यो, which is gram. inc. (7) K reads निकरैः. M reads निषेकाः. (8) छादनन्तु प्रतिवापो, a variant in K, wherein the latter term is inc. (9) M reads जननं. (10) K reads अभिषेक, which is gram. inc. (11) K reads यः, which is gram. incorrect. खपितं क्रियते तु यत्, a variant in M. (12) वापो निषेकः खपनः, a variant in K, which is erroneous. (13) K has रुचि. M has only the letter ते. Both are absurd. (14) M reads शीतवे. (15) B reads शुक्लोदीप्तिस्सशब्द स्यात्. शुक्लोदीप्तिः सशब्द स्यात् तदा, a variant in K, which seems to be inaccurate.

लोहावर्त्तः स विज्ञेयः सत्वं पतति निर्मलम् ॥ ५५ ॥¹ षोडशाङ्गुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं शुभम्² । धातुसत्वनिपाताथं³ कोष्ठकं⁴ वरवर्णिनि ॥ ५६ ॥ वंश⁵खादिरमाधूक⁶-बदरोदारुसंभवैः⁷ । परिपूर्णं दृढाङ्गारैः धमेद्वातेन कोष्ठकम्⁸ । (1) To illustrate the above technical terms, we quote here the verses from रसरत्नसमुच्चय (Chap. VIII. vs. 49—52) :— द्रुते द्रव्यान्तरक्षेपो लोहाद्ये क्रियते हि यः । स आवापः प्रतीवापस्त्वौपाच्छादन मतम् ॥ ४९ ॥ द्रुते वह्निस्थिते लोहे विरम्याष्टनिमेषकम् । सलिलस्य परिक्षेपः सोऽभिषेक इति स्मृतः ॥ ५० ॥ सप्तस्वाप्सु विनिष्क्षेपो निर्वापः स्नपनञ्च तत् । प्रतीवापादिकं कार्यं द्रुते लोहे सुनिर्मले ॥ ५१ ॥ यदा हुताशो दीप्तार्चिः शुक्लोत्थानसमन्वितः । शुद्धावर्त्तस्तदा ज्ञेयः स कालः सत्त्वनिर्गमे ॥ ५२ ॥ (2) B, K and M read शुभम् ; but we see समम् in रस.स. and in रुद्र. (3) तनुसत्वनिपाताथं, a variant in M, which is not correct. (4) B, K and M read कोष्टकं, which is not correct. It is called कोष्ठिकायन्त्र in the 6th Paṭala, śloka 16, and कोष्ठीयन्त्र in रस.स. (Chap. IX. v. 44.) (5) K reads वंशाः, which is incorrect. (6) M reads मायूखं, which has no clear sense. (7) बदरीदरीदारिसम्भवैः, a variant in M, which is absurd. (8) B reads अधोवातेन कोष्टकैः. K reads धमेद्वातेन कोष्ठकैः. अधोवातेन कोष्ठकैः is the reading in M. अधोवातेन कोष्ठके is the variant in रुद्र. [We cannot account for the third case-ending in कोष्ठकैः, which has an adjective परिपूर्णं.]

५४ रसार्णवे भस्त्रया१ ज्वालमार्गेण ज्वालयेच्च हुताशनम् ॥ ५७ ॥ प्रविततमुखभागं संहतान्तःप्रदेशं२ स्थलरचितचिरान्तर्जालकं कोष्ठकं स्यात् ।३ वकगलससमानं४ वङ्कनालं विधेयं५ शुषिरनलिनिका स्यान्मृन्मयो दीर्घवृत्ता७ ॥ ५८ ॥ मृन्मये लोहपात्रे वा८ अयस्कान्तमयेऽथवा । पाषाणे स्फटिके वाथ मुक्ताशैलमयेऽथवा ॥ ५९ ॥ सुदृढो मर्दकः कार्यः९ चतुरङ्गुलकोच्छ्रयः१० । (१) मातया is the reading in अवि. (२) प्राशवत्तन्मुखाभागात् संहतान्तः- प्रदेशतः, a variant in K, which is inc. B and M read प्रविततमुखभागः संहतान्तःप्रदेशः, whereas they state कोष्ठक (neuter). (३) स्थलरचितविदातां- पावकं कोष्ठकस्य तु, a variant in K, which has no sense, neither metre. M reads चितान्तर्जालकं. (४) वंकगलसमान च, a reading in K, which is not correct. M reads वकगगलसमान, wherein वकग has no meaning. (५) B reads वकनाल. K reads विधारयेत्, which mars the metre. (६) B reads शुषिरनलिकांवा. शिशून् वरनलिकास्था, a variant in K, which is a palpable error. शुषिरनलिनकाढश, a variant in M. [शुषिर = सच्छिद्र, नलि- निका = नली, नाल.] (७) K reads दीर्घवृत्तया, which is incorrect. M reads दीर्घवृत्वा, the meaning whereof is not intelligible. (८) K reads च. M reads मण्यर्थंलाहपात्रे वा, which seems to be incorrect. (९) B and K read मईकं कार्य. M reads कार्यो, which is incorrect. रसरत्नसमुच्चय has the term मर्दकः in the masculine gender. (Chap. IX. v. 87.) We have adopted that reading. (१०) चतुरङ्गुलकोटियः, a variant in K. चतुरङ्गुलगोथियः, a reading in M. Both are unintelligible.

चतुर्थः पटलः । ५५ स च^१ लोहमयः शैलो ह्ययस्कान्त^१मयोऽथवा ॥ ६० ॥ अघोरास्त्राभिधानेन महापाशुपतेन वा । मन्त्रेण रचयेच्छुद्धिं भूमिं तेनैव शोधयेत् ॥ ६१ ॥ इन्धनानि च सर्व्वाणि द्रव्याणि च विशेषतः । दाहकं ज्वालयेत्तेन खल्लं तेनैव शोधयेत् ॥ ६२ ॥^२ रसं विशोधयेत्तेन विन्यसेत् दिवसे शुभे^३ । खल्लोपरि न्यसित्वा^४ च शिवमूर्त्तिमनुस्मरेत् ॥ ६३ ॥ देवतानुग्रहं^५ प्राप्य यन्त्रमूषाग्निमानवित् । देवेशि रससिद्धार्थं जानीयात्^६ ओषधीरपि^७ ॥ ६४ ॥ यन्त्रमूषाग्निमानानि^८ वर्णितानि सुरेश्वरि । तन्ममाचक्ष्व देवेशि^९ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ६५ ॥^१०

(1) K reads सैव, and ह्यस्मान्त. Both the readings are incorrect. [The अघोरमन्त्र is mentioned in detail in the 2nd Paṭala. Vide the portion between the ślokas 97 and 98 ] (2) This śloka is want- ing in M. (3) विष्यसेद्दासवे तथा, a variant in B and M. (4) K reads न्यर्सत्वा, which is incorrect. (5) देवमानुग्रहं is the reading in K, which seems to be an error of the scribe. (6) K reads यानि वा, which is inconsistent. (7) M reads दोषधीरपि, which seems to be दोषधीरपि. (8) यन्त्रमूषाग्निमानानि, a variant in K. (9) This charaṇa is wanting in M. K reads तन्ममाचल, which is an error of the scribe. (10) This hemistich is written in K between the two hemistichs of the 64th śloka, which is an evident error of the scribe.

३६ रसार्णवे इति श्रीपार्व्वतोपरमेश्वरसंवादे¹ रसार्णवे² रससंहितायां यन्त्रमूषाग्निवर्णनो³ नाम चतुर्थः पटलः ॥४॥ पञ्चमः पटलः । श्रीदेव्युवाच ।¹ नियमनादिकं² कर्म्म क्रामणान्तं सुरेश्वर । यया सम्पद्यते ह्येषामोषधीं³ वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच ।⁴ (1) This is wanting in B and M. (2) This is wanting in M. (3) B reads यन्त्रमूषाग्निवर्णनं नाम. M reads only मूषाग्निवर्णनम् and omits the term यन्त्र. (1) M reads only देवी. (2) B and M read here नियमकादिकं ; but they have stated नियमनादिकं in the 2nd Paṭala. K reads here निया- मकादिकं but he has stated नियमनादिक in the 2nd Paṭala. (Vide Paṭala II. text 109.) (3) B reads मोषधी. K reads मौषधिः. [यया इत्यत्र जातिवाचकत्वादेकवचनम् ।] (4) M reads only भैरवः.

पञ्चमः पटलः । ५७ सर्पाक्षो वङ्गिकर्कोटो¹ कञ्चुको जलबिन्दुजा² । शतावरी भृङ्गराजः³ शरपुङ्खा⁴ पुनर्नवा ॥ २ ॥ मण्डूकपर्णी⁵ मत्स्याक्षो ब्रह्मदण्डी शिखण्डिनी⁶ । अनन्ता काकजङ्घा च काकमाची⁷ कपोतिका⁸ ॥ ३ ॥ विष्णुक्रान्ता सहचरा⁹ सहादेवी¹⁰ महाबला । बला नागबला कृष्णा¹¹ चक्रमर्दः कुरुण्टिणो¹² ॥ ४ ॥ पाठा चामलको नीलो¹³ ज्वालिनी पद्मचारिणी । फणिनिजिह्वा गोजिह्वा¹⁴ कोकिलाक्षो¹⁵ घनध्वनिः¹⁶ ॥५॥ (1) K reads वङ्गिकाकौटो. M reads वङ्गिकाकोटो. (2) B reads कंचुको जलबिन्दुका. K reads कंचुकि जलचिंचिका. M reads कञ्चकौ जालबिम्बिका. (3) M reads भङ्गराजी. (4) B reads शरपुङ्गी. (5) K has मंडूकपर्णि (without विसर्ग). (6) K has शिखंडिनि, which is gram. inc. (7) . B reads काचमाची, which is not accurate. K reads only माचि. (8) B reads कपोतको. K reads कपोतिका तथा. M reads कपोतका. (9) K reads सहसा च. (10) K and M have सहदेवी. (11) B and K read मूर्वा. But this is a tautology : since we see afterwards ज्वालिनी meaning मूर्वा. (12) चक्रमर्दकुरुण्टिणी, a variant in B. चक्र- मर्दककिंटिणी, a variant in M. (13) K has चामलकि नौलि, which is gram. inc. (14) B reads घंटिनिजिह्वा गांजिह्वा. K reads गोजिह्निका विजिह्वा च. (15) K reads erroneously कोकोलाक्षा. M reads कोकिलाक्षा. (16) B has घनध्वनिः, which is incorrect. K has घनध्वनी, which is also incorrect. M has घनाघना (which means काकमाची), which has been already mentioned. • ४

५८ रसार्णवे आखुपर्णी¹ त्रिपर्णी च² द्विपर्णी चैकपर्णिका³ । तित्तिड़ी⁴ चोरिणी राज्ञा⁵ मेषशृङ्गी च कुर्कुटी⁶ ॥ ६ ॥ कृष्णपर्णी⁷ च तुलसी श्वेता च गिरिकर्णिका⁸ । एता नियामकौषध्यः⁹ पुष्पमूलदलान्विताः¹⁰ । दोलास्वेदः प्रकर्त्तव्यो¹¹ मूलेनानेन सुव्रते¹² ॥ ७ ॥ चण्डाली¹³ राक्षसी व्याघ्रो खङ्गारी गजकर्णिका¹⁴ । शङ्खपुष्प्यग्निधमनी¹⁵ लाङ्गली बालमोचका¹⁶ ॥ ८ ॥

(1) B reads आखुकर्णि. M reads मधुपर्णी. Both are gram. incorrect. (2) B reads त्रिपत्नी च. M reads तिलपर्णी च. (3) B reads चैकपाषिका. (4) K has तित्तिनौ. M has तित्तिरी. (5) B reads लच्मीः. M has लक्षीः and राज्ञा. (6) B reads कुकुटी. K reads कर्कुटी. [All meaning the same.] (7) K reads कृतपर्णि, which is gram. inc. M reads कृष्णवर्णी. (8) M reads erroneously श्वेताली घिरिकर्णिका. (9) B reads एता नियामिकौषध्यः. K reads एताश्च यामकौषध्यः, which is inc. (10) K reads erroneously पृथग्मूला दलान्विता. (11) B reads दोला- स्वेदाः प्रकर्त्तव्यो. M reads दोलास्खद प्रकर्त्तव्यः. Both are grammatically incorrect. (12) Both K and M have a defective charana मूलेनाने सुव्रते. (13) K and M read चांडाली, which is also correct. (14) B reads षङ्गारी राजकर्णिका. K reads षट्कारि गजकर्णिका. M reads षाखारी गजपर्णका. All the texts have ष as the initial letter. ष is pro- nounced as ख by the up countrymen. We do not find any name as षङ्गारि or षट्कारि or षखारी in any lexicon. Hence we have adopted a word with ख as its initial. (15) B reads शङ्खपुष्या, which is rarely found in the lexicons. (16) K reads बालमोचिका.

पञ्चमः पटलः । ५८ रक्तस्नुही रक्तशृङ्गी रक्तिका¹ नीलचित्रकः । शृगालजिह्वा बृहती वज्रो चक्री च राजिका ॥ ६ ॥² एकवीरा नरकसा रुदन्ती ब्रह्मचारिणी³ । उच्चटा⁴ मानिनोकन्दा⁵ कुमारी रक्तचित्रकः ॥ १० ॥⁶ लक्ष्मोः शाखोटकश्चैव⁷ कञ्चुकी⁸ मेषशृङ्गिका । हिमावतो सोमलता मोदा⁹ व्याघ्रनखो शमो¹⁰ ॥ ११ ॥ काञ्चनी वनराजी च¹¹ काकमाची च केशिनी¹² । (1) B has सक्तुकं. M has रक्तापर्णी च चित्रका. (2) This hemistich and the next two are not found in M. K reads चक्रा. B reads जारिका. But all other texts have the above reading. After this (9th) śloka we find a hemistich in B and K, which we have omitted, as it appeared to be a repetition of the above-mentioned objects. (3) B reads पद्म- चारिणी. (4) B reads उच्चाटा. K reads उच्चला. (5) K has an absurd reading मानिलियलोंवकु. (6) After the 10th śloka B and K read the very same hemistich, which is the first part of the 9th śloka. (7) B and M read लक्ष्मौशाखोटकञ्चक्री. K reads लक्ष्मोसाखोटकञ्चक्रौ. All the texts read चक्री, which is once mentioned in the 9th śloka. (8) B and K read वज्रिणी, which is once mentioned in the shape of वज्रो. (9) B and K read व्याघ्री, which is once mentioned in the 8th śloka. (10) K reads व्याघ्रनखो समौ. M reads व्याघ्रशमी मशा. Both seem to be incorrect. (11) B reads वनराजा च, which is gram. incorrect. M reads काञ्चिनी वानराजी च. (12) B has काचमाची च केशमी. K has कांकमाची कमांदनी.

क-अक्षर (Devanagari ligature) reading was slightly misaligned by blurriness, but now with the meter and footnotes, it is crystal clear!

3. Meter and Context Check (Anuṣṭubh):
   • Verse 12 cd: अजमारी कोटराक्षी हनूमल्लक्ष्मणायिका ॥ १२ ॥ Wait, count syllables: अ-ज-मा-री (4) को-ट-रा-क्षी (4) = 8 syllables! ह-नू-म-ल्ल-क्ष्म-णा-यि-का (8 syllables: ह-नू-मत्-ल-क्ष्म-णा-यि-का? Wait: ह-नू-मल्ल-क्ष्म-णा-यि-का: ह(1) नू(2) म(3) ल्ल(4) क्ष्मा(5)? No, ह-नू-मत्-ल-क्ष्म-णा-यि-का? Wait, look at the text: हनूमत्लक्ष्मणायिका or हनूमल्लक्ष्मणायिका? Look at footnote 2: (2) K has हनुमतगणायिता, which has no sense. M has हनुमन्लक्ष्मणिका, which is a defective charana. Text has: हनूमत्लक्ष्मणायिका² ॥ १२ ॥ Wait, let's look at the character: `

पञ्चमः पटलः । ६१ श्वेतगुञ्जा मिताङ्कोलः १ पटोली विल्वमेव च । एकैकमोषधीबीजं २ मारयेद्रसभैरवम् ॥ १६ ॥ रक्तगुञ्जा सोमलता रुदन्ती रक्तचित्रकः ३ । शाखोटकौ ४ दुग्धरुहा मोदिनी ५ वृद्धदारुकः ॥ १७ ॥ त्रिशूलो कृष्णमार्जारो ६ चक्रिका चौरकुक्कुटी ७ । देवदाली ८ शङ्खपुष्पी काकमाची हनूमती ९ ॥ १८ ॥ नीलज्योतिस्तृणज्योति १०-रुत्कटा हेमवल्लरी ११ । त्रिदण्डी ब्रह्मदण्डो च चक्राङ्गी १२ स्थलपद्मिनी ॥ १९ ॥ नागजिह्वा नागकर्णी वीरा वर्त्तुलपर्णिका १३ । अर्कपत्री वंशपत्री १४ ताम्रपर्णी तथेश्वरी १५ । (1) B has सितांकौल, which is incorrect. K has मितांकोलं. M has सिताङ्कोला. (The proper term is अङ्कोलः.) (2) एकैकमौषधीबीजं, a variant in B. एकैकोषधीवीज्यैश्च, a variant in K. एकैकमौषध बीजं, a variant in M. (3) M reads रक्तचित्रकम्. (4) B reads शाकोटरो. K reads साखोटकौ. M reads शाकीटका. (5) K reads रोहिणी, which is grammatically incorrect. M reads मोहिनी. (6) K reads कृष्ण मंजौरी. M reads कृष्णमञ्जारी. (7) B reads चक्रौका चौरकुकुटी. K reads चक्रिका चोरकुकुटी. (8) M reads देवताली. (9) K reads हनुमतौ, which, though correct, mars the metre. (10) B has लताज्योतिस्तृणज्यांति. (11) उर्वरा हेममल्लिका, a variant in K. उद्यका हेमवल्लरी, a variant in M. (12) M reads चक्राङ्गी. (13) M has वर्त्तुलवर्त्तिका. (14) K reads ताम्रपर्णी. (15) B reads तथेश्वरो. K reads हङ्कपर्णि तथेश्वरो, which is partly incorrect. M reads ताम्रपर्णी तथैव च, wherein the term ईश्वरी is wanting.

६२ रसार्णवे इन्दुरी¹ देवदेवेशि रसबन्धकराः² प्रिये ॥ २० ॥ तीव्रगन्धरसैर्द्रव्यैः³ स्थावरजङ्गमैः । म्रियते बध्यते⁴ चैव रसः स्वेदनमर्दनात् ॥ २१ ॥ सूर्यावर्त्तश्च कदली बन्ध्या⁵ कोशातकी तथा । वज्रकन्दोदककणा⁶ काकमाची च शिग्रुकः⁷ ॥ २२ ॥ देवदाली च देवेशि द्राविकाः परिकीर्त्तिताः⁸ । दोषान् हरन्ति योगेन⁹ धातूनां पारदस्य च¹⁰ ॥ २३ ॥ काकमाची घनरवः¹¹ कासमर्दः¹² कृताञ्जलिः । वराहकर्णी सटिरो¹³ हंसदावो¹⁴ शतावरी ॥ २४ ॥ ताम्बूली नागिनी ब्राह्मी¹⁵ हंसपादी च लक्षणा । (1) B has उद्रिरी. K has उगरौ. M has इन्दिरौ. We have adopted the above reading after collating all the texts. (2) K reads रस- सिद्धिकराः.

पञ्चमः पटलः । ६३ अर्जुनो चोरनालो च¹ कारवेल्लोऽर्कपत्रिका² । व्याघ्री चवो कुरवका³ क्रामिकाः सुरवन्दिते⁴ ॥ २५ ॥ ब्रह्मदण्डः⁵ सुदण्डश्च लोहदण्डस्तृतीयकः । एते रसायने योग्या⁶ ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ २६ ॥ भूपाटली च कौमारी⁷ सिंहवल्ली च शूकरा⁸ । हेमपर्णी⁹ पटोलो च नागवल्ली च भृङ्गराट्¹⁰ । इत्यष्ट मूलिकाः¹¹ प्रोक्ताः— पञ्चरत्नं शृणु प्रिये¹² ॥ २७ ॥ मन्वसिद्धासना देवी¹³ तथा कङ्कालखेचरी । इन्दिरा च क्षमापाली¹⁴ पञ्चमो तु निशाचरो¹⁵ । (1) K reads erroneously अर्जुन चौरनालि च. M reads कौरनाली च. (2) काकवेलीकपवित्रका, a variant in B, which destroys the metre and has no clear sense. काकवेल्लार्कपत्रिका, a variant in K. कारवेल्लोकपत्रिका, a variant in M. We have adopted a reading after collating all the texts. (3) व्याघ्री च भोरुपका, a defective charana in B. व्याघ्री च भोरुणी रिक्ता, a variant in K. ब्राह्मी चवी कुरवका, a variant in M. We have taken up a reading after collating the texts. (4) B reads क्रामिका सुरवदीते. K reads वामिका सुरवन्दिनी. M reads कामिकी सुरवन्दिनौ. (5) K reads ब्रह्मदण्डौ. (6) M reads याह्या. (7) B reads ग्यंमारी. M reads गोमारी. (8) B reads सूकरा. K reads सूकरी. M reads ब्रह्म- वल्ली च सूकरी. (9) B has हेमकणौ. K has हेमवर्णा. (10) B reads भृङ्गरा. M reads भङ्गिराट्. (11) M reads मूलकाः. (12) B reads प्रियो, which is inc. (13) B has देवि. K has मन्तुसिंहासनौ देवी. M has मनुसिद्धासना देवि, which seems to be inc. (14) इंदिरा क्षेमपाला च, a variant in K. M reads इन्दिरौ. (15) B has पञ्चमं. K reads पचमा. M reads पचमा तु निशाचरा. Both are gram. inc.

६४ रसार्णवे पञ्चरत्नमिदं देवि रसशोधनजारणे¹ ॥ २८ ॥ रसस्य बन्धने शस्तमेकैकं² सुरवन्दिते । रसाङ्कुशेन गृह्णीयात् पञ्चरत्नानि³ सुव्रते । ददाति खेचरीं सिद्धिं⁴ रसभैरवसङ्गमे ॥ २९ ॥ त्रिचारं⁵ टङ्कणक्षारो यवक्षारश्च सर्जिका⁶ । तिलापामार्गकदली-पलाशशिग्रु रेचिकाः⁷ । मूलकार्द्रकविच्चाश्च⁸ ह्यष्टक्षाराः प्रकीर्त्तिताः⁹ ॥ ३० ॥ अम्लवेतसजम्बीर-लुङ्गाम्लचणकाम्लकम् । नारङ्गं तिन्तिणीकं च चाङ्गेर्यम्लगणोत्तमाः¹⁰ ॥ ३१ ॥ सामुद्रं सैन्धवं चैव चूलिकालवणं तथा । सौवर्चलं च काचं च लवणाः पञ्च कीर्त्तिताः¹¹ ॥ ३२ ॥ (1) B reads रसशोधनजारणे. K reads रसशोधनकारणे. (2) K has शस्ता एकैका, which is grammatically incorrect. (3) M reads पञ्च- रत्नेन, which is not gram. correct. (4) K reads ददतां. M reads खेचरीसिद्धि. (5) B and K have त्रिचाराः, which is not gram. accurate. (6) K reads सर्जिकः. M reads सर्जिकम्. (7) पालाशशिग्रुमोचकैः, a variant in B. पलाशशिग्रुमोचकैः, a variant in M. Both are not accurate. (8) मूलाईकविच्चाश्च, a variant in K, which is inc. (9) Compare this with the क्षारत्रय and क्षारपञ्चक in रसरत्नसमुच्चय (Chap. X. vs. 71, 72.) (10) The 31st and 32nd slokas are not found in K and M. Cf. रस म. Chap. X vs 80--85. (11) Cf. रस.स. Chap. X. v. 71, wherein the salts are enumerated as six in number : viz. “लवणानि षडुच्यन्ते सामुद्रं सैन्धवं बिडम् । सौवर्चलं रोमकं च चूलिकालवणं तथा ॥”