रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

लोहावर्त्तः स विज्ञेयः सत्वं पतति निर्मलम् ॥ ५५ ॥¹ षोडशाङ्गुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं शुभम्² । धातुसत्वनिपाताथं³ कोष्ठकं⁴ वरवर्णिनि ॥ ५६ ॥ वंश⁵खादिरमाधूक⁶-बदरोदारुसंभवैः⁷ । परिपूर्णं दृढाङ्गारैः धमेद्वातेन कोष्ठकम्⁸ । (1) To illustrate the above technical terms, we quote here the verses from रसरत्नसमुच्चय (Chap. VIII. vs. 49—52) :— द्रुते द्रव्यान्तरक्षेपो लोहाद्ये क्रियते हि यः । स आवापः प्रतीवापस्त्वौपाच्छादन मतम् ॥ ४९ ॥ द्रुते वह्निस्थिते लोहे विरम्याष्टनिमेषकम् । सलिलस्य परिक्षेपः सोऽभिषेक इति स्मृतः ॥ ५० ॥ सप्तस्वाप्सु विनिष्क्षेपो निर्वापः स्नपनञ्च तत् । प्रतीवापादिकं कार्यं द्रुते लोहे सुनिर्मले ॥ ५१ ॥ यदा हुताशो दीप्तार्चिः शुक्लोत्थानसमन्वितः । शुद्धावर्त्तस्तदा ज्ञेयः स कालः सत्त्वनिर्गमे ॥ ५२ ॥ (2) B, K and M read शुभम् ; but we see समम् in रस.स. and in रुद्र. (3) तनुसत्वनिपाताथं, a variant in M, which is not correct. (4) B, K and M read कोष्टकं, which is not correct. It is called कोष्ठिकायन्त्र in the 6th Paṭala, śloka 16, and कोष्ठीयन्त्र in रस.स. (Chap. IX. v. 44.) (5) K reads वंशाः, which is incorrect. (6) M reads मायूखं, which has no clear sense. (7) बदरीदरीदारिसम्भवैः, a variant in M, which is absurd. (8) B reads अधोवातेन कोष्टकैः. K reads धमेद्वातेन कोष्ठकैः. अधोवातेन कोष्ठकैः is the reading in M. अधोवातेन कोष्ठके is the variant in रुद्र. [We cannot account for the third case-ending in कोष्ठकैः, which has an adjective परिपूर्णं.]