रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

४८ रसार्णवे कृष्णा रक्ता च पीता¹ च शुक्लवर्णा² च मृत्तिका । आद्या श्रेष्ठा कनिष्ठाम्या³ मध्यमा मध्यमा मता ॥ ३० ॥ दग्धधान्यतुषोपेता मृत्तिका कोष्ठिकाविधौ⁴ । वक्रनालकृता⁵ वापि शस्यते सुरसुन्दरि ॥ ३१ ॥ गारा⁶ दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । अजाश्वानां मलं⁷ दग्धं यावत्तत् कृष्णतां गतम्⁸ ॥ ३२ ॥ वासकस्य च पत्राणि वल्मीकस्य मृदा सह । पेषयेद्बद्रितोयेन यावत्तत् श्लक्ष्णतां गतम् ॥ ३३ ॥⁹ मर्दयेत्तेन वप्लोयात् वक्रनालञ्च कोष्ठिकाम्¹⁰ ॥ ३४ ॥ गारा दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । चोरमङ्गारकः किट्टं वज्रेणापि न भिद्यते ॥ ३५ ॥¹¹ दग्धाङ्गारस्य षड्भागा भागैका¹² कृष्णमृत्तिका । चौरमङ्गारकः किट्टं वज्रमूषा¹³ प्रकीर्त्तिता ॥ ३६ ॥ (1) M reads सौता. (2) M reads शुक्लरुचा. (3) कनिष्ठा च, a variant in K. (4) B reads कोष्ठकाय वै. K reads कोष्ठकार्य वै, which is inc. The correct reading appears to be कोष्ठकाय वै. (5) B and M read बद्धमालाकृता. (6) M reads गौरा. [गार or गारा = black earth mixed with kankar or nodular stones.] (7) K reads अजा- श्वाता मलं. M reads अजाश्वानमलं. Both are inc. (8) दग्धा मृत् कृष्णतां गता, a variant in K. (9) अनेन वज्रतां गत, a variant in K. This śloka (33) is not found in M. (10) B reads मर्दयते तेनौषधी या, which is not intelligible. M reads कोष्ठिकम्. (11) This śloka is wanting in M. (12) M reads भागैकं, which is not correct. (13) Accord- ing to रसरत्नसमुच्चय this appears to be गारमूषा (Chap. X. v. 13).