रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

..." wait, there's a dot over the word or a smudged 'अ'? It looks like "असितमुक्ता" with a slight print mark over it.

Wait, let's check footnote 3: "(3) B reads भङ्गौ." -> wait, is it भङ्गौ? Look at footnote 3: "B reads भङ्गौ." Wait, look at the letter: 'भ' or 'शृ'? In line 3: "शृङ्गी कृष्णविषं चैव³" In B it reads: "भङ्गी" or "शृङ्गी"? Wait, look at the word: First letter: 'भ' or 'शृ'? It's 'भ'! Then 'ङ्गो'? No, 'ङ्गी'! Look at the top matra: it's 'ी' (ee-matra), with a dot? Wait, look at "भङ्गी." or "भङ्गो."? There's a vertical stroke after it with a top stroke: wait, 'भ' - 'ङ्गी' or 'भङ्गे'? Look closely at footnote 3: "(3) B reads भङ्गौ. K reads कृष्णविषञ्चैव, which is incorrect." Wait, look at the letters of that word: भ - ङ्गो or भ - ङ्गी? It has an 'au' or 'o' or 'i'? Wait, the matra has one stroke going left/up

६६ रसार्णवे मञ्जिष्ठा कुङ्कुमं¹ लाक्षा खदिरस्खासनं² तथा । रक्तवर्गस्तु देवेशि³—पीतवर्गमतः शृणु । कुसुम्भं किंशुकं रात्री⁴ पतङ्गं मदयन्तिका⁵ ॥ ३६ ॥ शुक्लवर्गः सुधाकूर्म्म⁶शङ्खशुक्तिवराटिकाः⁷ ॥ ४० ॥ गुञ्जाटङ्कणमध्वाज्यगुड़ा⁸ द्रावणपञ्चकम् ॥ ४१ ॥ काचटङ्कणसौवीरं शोधनत्रितयं⁹ प्रिये ॥ ४२ ॥ सर्व्वे मलहराः¹⁰ क्षाराः सर्व्वे चाम्लाः प्रबोधकाः¹¹ । विषाणि च तमोघ्नानि¹² स्नेहा मार्दवकारकाः¹³ ॥ ४३ ॥ इत्योषधिगणाः¹⁴ प्रोक्ताः सिद्धिदा रससङ्गमे । (1) B has मञ्जिष्ठकुङ्कुम. M has कुङ्कुमा. (2) M has खदिरख्यासनं. (3) Cf. रस.स. Chap. X. vs. 92,93. (4) B reads निशा, which destroys the metre. M reads नौशा. [रात्री=two sorts of हरिद्रा] (5) B has पतंगमर्दयंतिका. M has पतङ्गयदद्यन्तिका, which is incorrect. Cf. रस.स. Chap. X. v. 94. (6) This charaṇa and the next three are not found in K. M has शुक्लवर्गस्तथा कूर्पः शङ्खशुक्तिवराटिका. (7) Cf. रस.स. Chap. X. v. 95, where the names are different from these mentioned above. (8) M has मध्वाज्यं गुड़. Cf. रस.स. Chap. X. v. 100. (9) K has शोधने वितयं. Cf. रस.स. Chap. X. v. 97. (10) B and K read मलहरा (without विसर्ग), which is gram. inc. (11) K reads प्रबोधिकाः, which is gram. inc. (12) K has विषाणि मदलं। घ्नानि, which is gram. incorrect. (13) स्नेहसांद्रवकानि वै, an incorrect reading in K. Cf. रस.स. Chap. X. v. 101. (14) B reads इत्योषधिगणा (without विसर्ग), which is not gram. correct. K reads द्रव्योषधिगणाः. M reads इत्यौषधगणाः.

षष्ठः पटलः । ६७ क्रियां कुर्व्वन्ति¹ तद्योगात् शक्तायश्च² महारसाः ॥ ४४ ॥ तन्ममाचक्ष्व देवेशि³ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ४५ ॥ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे⁴ रसार्णवे रससंहितायां⁵ ओषधिनिर्णयो नाम⁶ पञ्चमः पटलः ॥ ५॥ — षष्ठः पटलः । ━•❂•━ श्रीदेव्युवाच ।¹ देवदेव महादेव शक्तीनां लक्षणं कथम्² । रसकर्मणि योग्यत्वे³ संस्कारस्तस्य कथ्यताम् ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच ।⁴ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ (1) K and M read कुर्व्वोत, which is gram. inc. (2) B has दृष्टयश्च. M has व्यक्तायश्च. (3) This charaṇa is wanting in M. (4) This portion is wanting in B. (5) रसार्णवे is wanting in M. (6) K reads चौषधिनिर्णयो नाम. — (1) M reads only देवौ. (2) K reads तथा. (3) K has योग्यने or योग्यते, which is unintelligible. (4) M has only भैरवः.

३८ रसार्णवे कदाचिद्गिरिजा देवी$^1$ हरं दृष्ट्वा मनोहरम् । मुमोच यत्तदा वीर्यं$^2$ तज्जातं शुभमभ्रकम्$^3$ ॥ पीतं कृष्णं तथा शुक्लं रक्तं भूमेश्च सङ्गमात्$^4$ ॥ २ ॥ अभ्रकं कान्तपाषाणं$^5$ वज्रं वैक्रान्तकं शृणु ॥ ३ ॥ पिनाकं दर्दुरं नागं$^6$ वज्रं चाभ्रं चतुर्विधम्$^7$ । पिनाकेऽग्निं प्रविष्टे तु शब्दश्चिटिचिटिर्भवेत्$^8$ ॥ ४ ॥ (1) B reads देवि. (2) K has मुमोच यत्ततद्वीर्यं, which is inc. (3) B reads तज्जातः, which is not grammatically correct, अभ्रकं being neuter. K reads तच्च जात समभ्रकम्. M reads शुभमभ्रंकम्, which is inc. [For अभ्रक as गौरीतेजः vide रसरत्नसमुच्चय Chap. II. v. 3. For रस as हरतेजः vide ditto Chap. I. vs. 61—68.] (4) B has पीतं कृष्ण तथा रक्तं तत्त- भूमेश्च सङ्गमात्, wherein only three sorts of mica are mentioned ; whereas four sorts are stated in रस. स. Chap. II. vs. 5,10. K has पीतः कृष्णं तथा। शुक्लं रक्तं धृश्च खसगमात्. M agrees with B in the first charaṇa, but wants the second charaṇa, stating partially स······सङ्गमात्. We have adopted the above reading after collating all the texts and specially referring to what follows (in the 8th śloka.) (5) B reads लोहपादैकं. K reads लोहपादाक्तं. Here we have adopted the reading in M, which states four objects—1. अभ्रक, 2. कान्त, 3. वज्र and 4. वैक्रान्त. These four objects (called शक्तिs) are described in this Paṭala. Vide śloka 139. (6) सितकं- मुद्दरं नागं, a variant in M. (7) B reads चतुर्मुखं. K reads वज्रं चेति चतुर्विधं. Cf. रस.स. Chap. II. v. 10. (8) K has चिटिचिटीभवेत्. M has an erroneous reading शब्दं चिटिचिटिं भवेत्.

७० रसार्णवे अगस्त्यपुष्पतोयेन¹ कुमुदानां रसेन च ॥ १० ॥ कपि²तिन्दुकजम्बीर मेघनादपुनर्नवैः³ । यवचिञ्चारनालाम्ल-करवोराश्वपोत्पलैः ॥ ११ ॥ वनसूरणभूधात्री-भिण्डिमूलाम्लवेतसैः । मेषशृङ्गी⁴शशवसा भृङ्गतैलशमोरसैः ॥ १२ ॥ वज्रवल्लीचोरकन्द⁵-मरिचं: सुमुखेन च⁶ । त्रिदिनं स्वेदयेद्देवि जायते दोषवर्जितम् ॥ १३ ॥ धान्याभ्रकं⁷ पुरा कृत्वा⁸ सुश्लक्ष्णं नवनीतवत्⁹ । त्रिंशत्पलं व्योमरजः¹⁰ क्षुद्रमत्स्यपलद्वयम्¹¹ ॥ १४ ॥ तिलचूर्णपलं¹² गुञ्जा-त्रिपलं¹³ पादटङ्कणम्¹⁴ । गोधूमबद्धा¹⁵ तत्पिण्डी पञ्चगव्येन भाविता ॥ १५ ॥ (1) K has अगस्ति; M has. अगस्त्यपुष्पसारैश्च. (2) M reads कम्पि. (3) K has पुनर्नवा, which is gram. incorrect. (4) B reads मेषशृङ्गः (5) B reads चिरकन्द, which is an error of the scribe. K reads चौरकन्द, which is not accurate. (6) K has समुखेपि च, which has no sense. M reads मरीचैः. (7) B reads धान्यभ्रकं, which is inc. K reads धान्यमभ्र. (8) K has पुरस्कृत्य. (9) B has नवनीतवान्, which is incorrect. K has सुलक्ष्म, which is also inc. (10) त्रिंशत्पलव्योम- रजः, a variant in K. त्रिंशत्फल व्योमरजः, a variant in M, wherein the first term is inc. (11) K reads चौद्र. M reads फल. Both the read- ings seem to be inc. (12) K reads तिलचूर्णपल, which is evidently an error of the scribe. M reads तिलचूर्णफलं, which is inc. (13) B and M read गुञ्जाविफलं, which seems to be an error. (14) B reads पादं टङ्कणम्. (15) M reads गोधूमबन्धा, which is not gram. correct.

धमनात् कोष्ठिकायन्त्रे भस्त्राभ्यां१ तीव्रवह्निना । पतत्यभ्रकसत्त्वं तु२ सत्त्वानि निखिलानि च३ ॥ १६ ॥ स्वेदनौषधिनिर्यास४-लोलितं पुटितं मुहुः । सूतं तु पञ्चनिचुल५-पुटैर्बहलपोतकम्६ ॥ १७ ॥ पिच्छितं व्योम निष्कुटं७ दत्त्वा सत्त्वं निरञ्जनम्८। उमाफलैश्च पुष्पेश्च९ षष्टिकाऽम्ल१०परिप्लुतैः । क्षौमदण्डविमर्देन गगनं द्रवति स्फुटम् ॥ १८ ॥ अम्बिजारे नवे कुम्भे स्थापयित्वा धरोत्तरम्११ । गगनं द्रवति क्षिप्रं मुक्ताफलसमप्रभम् ॥ १९ ॥ शतधा कञ्चुकोचूर्णं कञ्चुकोरसभावितम्१२ । द्रावयेद्गगनं देवि१३ लोहानि सकलानि च ॥ २० ॥

(1) M has हस्ताभ्यां. For कोष्ठिकायन्त्र vide 4th Paṭala, ślokas 56–58. (2) पतन्त्यभ्रकसत्त्वानि, a variant in M. (3) M reads विविधानि च. The portion commencing from गोधूमबद्धा and ending in च is not found in K. (4) M has स्वेदने भूमर्यागण्यास, which has no clear sense. [A list of औषधिस for स्वेदन is given in detail in the 4th Paṭala.] (5) K reads निचुला. M reads निचुल. (6) पुटैर्बहुलपातक, a variant in M. (7) B reads निष्किन्द. K reads निष्काट. M reads व्यपक टटं. None of the readings appears to be correct. (8) M reads सत्व- निरञ्जनं. (9) K reads द्रवैश्च. (10) B reads पिटिकास्त. K reads फोटिकास्त. (11) K reads घनोत्तरं. (12) M reads भावितः, which is grammatically incorrect, as it is stated as an adjective to चूर्णं. (13) K reads दिव्यं.

७२ रसार्णवे धान्याम्लके पर्युषितं¹ निचुलक्षारवारिणि² । स्थितं तद्द्रवतां याति निर्लेपरससन्निभम्³ ॥ २१ ॥ अगस्त्यपुष्पतोयेन पिष्ट्वा सूरणकन्दके । कोष्ठभूमिगतं⁴ मासं जायते रससन्निभम् ॥ २२ ॥ छागमूत्रेण संसिक्तं⁵ कपि⁶तिन्दुकरेणुना । अभ्रकं वापितं⁷ देवि जायते जलसन्निभम्⁸ ॥ २३ ॥ काकिनी⁹बीजचूर्णेन घृष्टं¹⁰मभ्रकजं रजः । स्नुहिक्षीरेण सप्ताहं सिक्तं ध्मातं¹¹ द्रुतं¹² भवेत् ॥ २४ ॥ अपामार्गस्य पञ्चाङ्गमभ्रकञ्च सुपेषितम्¹³ । स्थापयेन्मृन्मये पात्रे¹⁴ तद्द्रवेत् सलिलं यथा¹⁵ ॥ २५ ॥ (1) धान्याम्लके पर्युषिते, a variant in K. (2) B has निचुल चौर- वारुणौ. K has निचलाक्षरवारिणा. M has निचुल क्षारवारुणौ. We have adopted a reading after collating all the texts. (3) B reads संनिभा, which is incorrect, as it is an adjective to तत्. K reads अनले रससंन्निभ. M reads निर्लेपे. (4) B reads गोष्ठभूमिगतं. This śloka (22nd) is wanting in K. (5) M reads सयुक्त. (6) K reads कपौ. (7) K reads धापित. M reads पावित. (8) M reads रससन्निभ. (9) K reads वाकिणी. (10) B reads कृष्ट. (11) K reads स्निग्धध्मातं. (12) B reads दृतं, which is not accurate. [Up- country-men generally pronounce ऋ as रु ; hence they pronounce दृतं as द्रुत.] (13) K reads मभ्रकं च सर्पेषितं. (14) M reads देवि. (15) द्रवते सलिलं यथा, a variant in K. जायते रससन्निभ, a variant in M. After this we find in M a hemistich, which is nearly a repetition of the former, the hemistich runs thus :—काकिनीबीजचूर्णेन तद्द्रवेत्सलिलं यथा.

षष्ठः पटलः । ७३ सृष्टमभ्रकचूर्णं तु¹ कपालीमरिचैः सह । श्लक्ष्णया वापितं भूयो²ऽप्यगस्त्यरससंयुतम्³ ॥ २६ ॥ मार्जारपादोखरस⁴-फलमूलाम्बुमर्हितम् । मातुलुङ्गफले⁵ न्यस्तं व्रीहिमध्ये⁶ निधापयेत् । तद्गवेत् पञ्चमात्रेण⁷ शिलासैन्धवयोजितम् ॥ २७ ॥ एकपत्रीकृतं सप्तदिनं⁸ मुनिरसे क्षिपेत्⁹ । दार्वीमरिचसंमिश्रं¹⁰ मोर्वीरसपरिप्लुतम्¹¹ ॥ २८ ॥ सौवर्चलयुतो मेघो¹² वज्रवल्लोरसमृतः । शरावसंपुटे ध्मातो¹³ जायते जलसन्निभः¹⁴ ॥ २९ ॥ वेगाफलस्य¹⁵ चूर्णेन सममभ्रकजं रजः । (1) B reads घृत instead of सृष्ट. M reads च instead of तु. (2) श्लक्ष्णया वापस्त भूय, an incorrect variant in K. शिलावावित भूयो, an incomplete variant in M. (3) व्यगस्तिरससंयुक्तं, a variant in B. ऽपगस्त्यरसभाविंतं, an incorrect variant in K. (4) K reads मार्जारपादखरसा. M reads मार्जारपादखरस (5) K a .d M read मातुलिङ्गफले. (6) M reads दृष्टौमध्ये, which appears to be incorrect. (7) K reads चणमात्रेण. M reads तद्गवैः, which is inc. (8) B reads एकपत्रौकृतसप्त. M reads एकपात्रीकृत सम्भे दिनं. (9) B and M have मुनिरमाक्षितम्. (10) B has मरिचि संमिश्र, which is inc. K and M have मरीचसंमिश्र. (11) K reads मोर्वीपचपरिप्लुत. M reads मौर्वीपचरसप्लुतम्. (12) K has युतौ मेघौ. This charana and the next are wanting in M. (13) K reads शरावसंपुटो धातो. M reads शरावसम्पुटे धाते. (14) M reads erroneously जीयते अलसनिभम्. (15) B reads व्यगाफलस्य. M reads वकाफलस्य. 10

७४ रसार्णवे भावितं¹ कुलिशक्षीरे आर्तं द्रवेति² तत्क्षणात् ॥ ३० ॥ वज्रवल्लीरसैः³ पिष्ट्वा व्योम सौवर्चलान्वितम् । शरावसंपुटे पक्त्वा⁴ द्रवेत् सलिलसन्निभम् ॥ ३१ ॥⁵ गोमांससैन्धवार्कैस्तु⁶ मुनितोययुतं पुनः । कदलो⁷कन्दकान्तःस्थं गोमयाग्नौ त्र्यहं द्रवेत् ॥ ३२ ॥ कृष्णाभ्रपत्रं⁸ संगृह्य पीलुतैलेन लेपयेत्⁹ । सप्ताहमातपे तप्त-मम्ले क्षिप्त्वा¹⁰ दिनत्रयम् ॥ ३३ ॥ वज्रार्कचित्रकक्षारं तुम्बोत्थारस्तथार्जुनः¹¹ । सर्जक्षारो¹² यवक्षारष्टङ्कणश्चाष्टमो¹³ भवेत् ॥ ३४ ॥ क्षीरकन्दरसं चैव¹⁴ वज्रकन्दरसं तथा¹⁵ । (1) K reads साधितं. (2) M reads भवति. (3) K and M read रसै. (4) K reads युक्तं. M reads पक्वे. (5) This śloka contains an idea, which is similar to that in the 29th. (6) B has गोमांससैन्धवार्कैस्तु. K has गोमांसे सैन्धवार्कस्तु. M has गोमांसे सैन्धवाक्तस्तु. We have adopted the above reading after collating all the MSS. (7) K reads कदर्लि. (8) B has कृष्णाभ्रकपत्रं, the letter क being redundant mars the metre. (9) पीलुतैलेन पेषयेत्, a variant in K, which is inc. (10) K reads तैलं. M reads क्षिप्तं. (11) B reads तुम्बोत्सारं. K reads तुम्बिक्षारं. M reads तुम्बोक्षारं. (12) M has सद्यक्षारो, which appears to be the error of the scribe. (13) यव- क्षारं टंकयाश्चाष्टमो, a variant in B. यवक्षारटङ्कणश्चाष्टमो, a variant in M. (14) B and K read रसश्चैव, which is not correct, since it is an object to लेपयेत्. (15) B and K read रसस्तथा, which is also inc. for reason stated just above.

षष्ठः पटलः । ७५ बृहतीद्वयसंयुक्तं क्षारवर्गञ्च लेपयेत्¹ ॥ ३५ ॥ कल्केनानेन लिप्तं तत् पत्नाभ्रं² कांस्यभाजने । धमनात्³ सूर्यतापोत्थात्⁴ त्रिदिनेन द्रुतं⁵ भवेत् ॥ ३६ ॥ अथवाभ्रकपत्नं तु⁶ कञ्चुकोक्षीरमध्यगम् । भावयेच्च तथा तेन⁷ यावच्चूर्णं ततो⁸ भवेत् ॥ ३७ ॥ ग्राहयेदभ्रपत्राणि⁹ निक्षिप्तान्ते दिनत्रयम् । लेपयेत्तेन कल्केन कांस्यपात्रे निधापयेत् । सूर्यतापेन¹⁰ सप्ताहं द्रुतिः¹¹ सञ्चायते क्षणात् ॥ ३८ ॥ काकाण्डीफलचूर्णेन¹² द्रावकैः पञ्चभिस्तथा । अभ्रकस्य युतं चूर्णं ध्मातं मूषागतं¹³ द्रवेत् ॥ ३९ ॥ ॥ इति अभ्रकविधिः ॥ (1) क्षारवांक्षाखिलं भवेत्, an incorrect. and. absurd reading in K. (2) B reads पात्राभ्र, which seems to be inc. (3) B reads धामनात्. K reads भामणात्. (4) सूर्यतापस्थ, a reading in K. सूर्यतापाद्रा, a read- ing in M. (5) B reads erroneously विर्दिनेद्रत. (6) M reads पावन्तु, which seems to be inc. (7) B has तथानेन, which is inc. [It ought to have been तथानेन.] (8) यावच्चूर्णसमं, a variant in K. यावच्चूर्णं सते, a variant in M, wherein the last term is inc. (9) M reads पात्राणि, which seems to be inc. (10) K and M read सूर्यातपेन. But as all the texts have ताप in the 36th śloka, so we have adopted it in order to keep uniformity. (11) B reads दृतिः, which is inc. for reasons stated before. K reads द्रुति (without विसर्ग) which is inc. M reads द्रुतं. (12) काकाण्डीद्रावकैः पञ्च, a variant in B. M reads काकाण्ड. (13) K reads मूखागतं. It is a blunder. Vide p. 39, note (11).

भ्रामकं चुम्बकं चैव कर्षणं द्रावकं¹ तथा । एवं चतुर्विधं कान्तं रोमकान्तञ्च पञ्चमम् ॥ ४० ॥ एकद्वित्रिचतुःपञ्च-सर्व्वतोमुखमेव तत्² । पीतं कृष्णं तथा रक्तं चित्रवर्णं³ स्यात् पृथक् पृथक् ॥ ४१ ॥ क्रमेण देवतास्तत्र ब्रह्मा⁴विष्णुमहेश्वराः ॥ ४२ ॥ स्पर्शवेधि⁵ भवेत् पीतं कृष्णं श्रेष्ठं रसायने⁶ । रक्तवर्णं महाभागे रसबन्धे⁷ प्रशस्यते ॥ ४३ ॥ भ्रामकं तु कनिष्ठं स्यात् चुम्बकं मध्यमं⁸ प्रिये , उत्तमं कर्षकं देवि द्रावकं चोत्तमोत्तमम् ॥ ४४ ॥ भ्रामयेल्लोहजातं⁹ तु तत्कान्तं¹⁰ भ्रामकं प्रिये । चुम्बयेत्सुम्बकं कान्तं कर्षयेत् कर्षकं प्रिये ॥ ४५ ॥ यत्क्षाच्चाद्रावयेल्लोहं¹¹ तत्कान्तं द्रावकं भवेत्¹² । तद्रोमकान्तं स्फुटितात्¹³ यथा रोमोद्गमो भवेत्¹⁴ ॥ ४६ ॥

(1) M reads here कर्षणं द्रावकं ; but it states afterwards कर्षकं and द्रावक. (2) सर्व्वतोमुखवद्भवेत्, a variant in K. (3) K reads वर्णतः. (4) B reads ब्रह्मा, which is gram. inc. (5) B has स्पर्शवेधो. K has सर्ववेधी. Both the readings are gram. inc. (6) M reads वरामने. (7) M reads रसबन्ध, which is incorrect. (8) K has मध्यमं चुम्बकं. (9) B reads erroneously भामयेल्लोहजातं. (10) M reads erroneously सत्कान्तं. (11) यत्क्षाचाद्भावकं लोहं, a variant in K, which is not ac- curate. (12) M reads प्रिये. (13) रोमकान्तन्तु सज्ञोहं, a variant in K. (14) रोमोद्गमनकारक, a variant in K.

षष्ठः पटलः । ७७ कनिष्ठं¹ स्यादेकमुखं मध्यं द्वित्रिमुखं भवेत्² । चतुःपञ्चमुखं श्रेष्ठम् उत्तमं सर्व्वतोमुखम् ॥ ४७ ॥ भ्रामकं चुम्बकञ्चैव व्याधिनाशे प्रशस्यते । रसे रसायने चैव कर्षकं द्रावकं हितम् ॥ ४८ ॥ मदोन्मत्तगजः सूतः³ कान्तमङ्कुशमुच्यते । चेतं खात्वा⁴ ग्रहीतव्यं⁵ तत्प्रयत्नेन भूयसा⁶ ॥ ४९ ॥ मारुतातप⁷विक्षिप्तं वर्जयेत् सुरसुन्दरि । वह्निःस्थितं त्वयस्कान्तं⁸ छागरक्तेन भावयेत् ॥ ५० ॥ छागरक्तप्रलिप्तेन⁹ वाससा परिवेष्टयेत्¹⁰ । छागचर्म्मपरीवेष्ट्य¹¹ विन्यसेत् पूर्व्ववत् क्षितौ ॥ ५१ ॥ उद्धृतं¹² सप्तभिर्मासैः तोयकुम्भे विनिक्षिपेत् ॥ ५२ ॥

(1) M reads कनिष्ठि, which is incorrect. (2) द्विसुखं मध्यसं भवेत्, a variant in K. मध्य मन्त्रिसुखं भवेत्, a variant in M, which ought to be मध्यमं त्रिमुख. (3) M reads गजसूतः, which is inc. (4) K reads खात्वा. (5) All the MSS. read गृहीतव्यं, which is gram. inc. (6) M read भूयसः. (7) मारुतातअप, an incorrect reading in B. मारुतायत, a reading in K, which can be maintained with difficulty. मानुभतातप, a reading in M, which is absurd. (8) K reads वन्हिस्थित मयस्कान्तं, which is incorrect. M reads वह्निःस्थितश्च यत्कान्तं. (9) छागरक्तफलेपेन, an incorrect variant in M. (10) B and M read तश्च वेष्टयेत्. (11) B has परिवेष्टा. K has छागचमं. M has परिवैष्टा. None of these is perfectly correct. (12) B reads उद्धतं. K reads उद्धव्य. Both are inc. M reads भ······त, which is unintelligible.

७८ रसार्णवे रक्तपुष्पैः सदा पूज्यं रक्तमाल्यानुलेपनैः । पूजितं मद्यमांसैश्च योज्यं रसरसायने¹ ॥ ५३ ॥ संस्रुतं छागरक्तेन भ्रामकं चुम्बकं भवेत् । अनेन क्रमयोगेन द्रावकं भवति प्रिये ॥ ५४ ॥ सूतलोहस्य वक्ष्यामि संस्कारमतिसौख्यदम् । जीवदेहे प्रवेशे च देहसौख्यबलप्रदम् ॥ ५५ ॥² कान्तलोहं विना सूतो देहे न क्रामति क्वचित् । वेधयेद्व्यापयेच्छीघ्रं³ तैलविन्दुरिवाम्भसि ॥ ५६ ॥ न सूतेन विना कान्तो न कान्तः सूतवर्जितः⁴ । कान्तसूतसमायुक्तः⁵ प्रयोगो देहधारकः⁶ ॥ ५७ ॥ यवक्षारन्तु संगृह्य⁷ स्निग्धभाण्डे⁸ निधापयेत् । मरिचाभ्रकचूर्णेन⁹ पिण्डीबन्धन्तु¹⁰ कारयेत् । कान्तलोहं द्रवेद्ध्मातं¹¹ नात्र कार्या विचारणा ॥ ५८ ॥

(1) B has रसरसायनेः. M has only सायने, a defective charana. (2) This śloka (55) is not found in K and M. (3) वङ्गेयंहापयेत् सिद्धिं, a variant in K, which has no clear sense. (4) M reads सुतवर्जितः, which is incorrect. (5) K has कान्तः सुतसमायुक्तः. M has कान्तस्तूसमायोग. Both the readings seem to be incorrect. (6) K reads देवधारकः, which is erroneous. (7) यावत् क्षारं तु संगृह्य, a variant in B. K reads यवत्क्षारस्तु संगृह्य, which is inc. M has यवक्षारान्तु संधाय्याः, which is gram. inc. (8) M reads तस्मिन् भाण्डे. (9) K and M read मरीचाभ्रकचूर्णेन. (10) K has पिण्डिबद्ध तु. M has विन्धिबन्धन्तु, which is inc. (11) B has मतेत् ध्मातं. K has यतध्मात. Both are inc.

षष्ठः पटलः । ७९ त्रिंशच्चुम्बककान्तं च¹ पिष्ट्वा तु त्रिफलाम्भसा² । तेनैव चालनं कार्यं पञ्चनिष्कं तु टङ्कणम् ॥ ५८ ॥ जीर्णवस्त्रे³ विनिक्षिप्य मधुसर्पिर्युतं पुटेत् । संस्थाप्य मासपर्यन्तं तत्र शुद्धिर्भवेत्प्रिये ॥ ६० ॥ सिनाड़िकाया मूलं तु⁴ दशनिष्कमितं युतम्⁵ । फलत्रय⁶कषायेन खल्ले⁷ तु परिमर्दयेत् ॥ ६१ ॥ त्रिन्मूषासु समं स्थाप्य⁸मष्टाङ्गुलमितासु च । मूषका⁹लेपनं कार्यं तन्मूलं निष्कमात्रकम् ॥ ६२ ॥ शिवपञ्चमुखौकार्ये¹⁰ मूषां¹¹ प्रति समं ततः । यन्त्रहस्ते सुसंबध्य¹² खोटकं च¹³ शिलातले ॥ ६३ ॥ तैलेन मिश्रितं कृत्वा कान्तनागं¹⁴ लभेत्ततः । '(1) त्रिंशांशं चुम्बकान्तं च, a variant in K. (2) पिष्ट्वा तु लवलाम्भसा, a variant in M, which is incorrect. (3) M reads जीर्णे वस्त्रे. (4) B has स्निनाषिकोलात् मृतं तु, which has no clear sense. M has सौनाड़िकाया मूलं तु. (5) K reads दशनिष्कावृतं मितं, which seems to be inaccurate. (6) M reads बलत्रय. (7) All the MSS. read खले. (8) K reads विमुखासु समास्थाप्य. M reads विन्मूषासु संस्थाप्य, which is a defective charana. (9) M reads मूषिका. (10) B has शिव- पञ्चमृत्तौकार्ये. K has शिवपञ्चमृगौकार्ये. M has शिवपञ्चमषौकार्ये. (11) K reads मूखां. M reads मूषा, which is gram. inc. (12) यन्त्रहस्ते वधः सर्वै, a variant in K. यण्द्रस्ते तु सम्बध्य, a variant in M. (13) B reads खोटकं च. M reads तट्कञ्च. (14) B reads कान्ते नागं. M reads कान्तं नांगं.

चभ्रक¹क्रमयोगेन द्रुतिपातञ्च² साधयेत् ॥ ६४ ॥ ॥ इति कान्तविधिः ॥ सुरासुरैर्मथ्यमाने क्षीरोदे मन्दराद्रिणा³ । पीतं तदमृतं देवैरमरत्वमुपागतम्⁴ ॥ ६५ ॥ पिबतां बिन्दवो देवि पतिता भूममण्डले⁵ । शुष्कास्ते वज्रतां याता नानावर्णा महाबलाः ॥ ६६ ॥ बिन्दवः केऽपि सञ्जाताः⁶ सस्यका विमलास्तथा⁷ । ब्राह्मणाः⁸ क्षत्रिया वैश्याः⁹ शूद्राश्चैवमनेकधा ॥ ६७ ॥ श्वेता रक्तास्तथा पीताः¹⁰ कृष्णाश्चैव चतुर्विधाः । पुरुषाश्च स्त्रियश्चैव नपुंसक¹¹मनुक्रमात् ॥ ६८ ॥ वृत्ताः फलकसंपूर्णा¹²स्तेजस्वन्तो महत्तशः¹³ ।

(१) K has चभ्रकं क्रमयोगेन, which seems to be incorrect. (२) B reads द्वांतपातञ्च. K reads द्रुतिपादैव. M reads द्रुतीपातश्च. None of the above readings is correct. (३) K has चौराब्धौ मदवारिणा, which is inc. M has मन्दराविणाम्, which is also inc. (४) रमरत्वमुपागताः, a variant in K, which is grammatically inc. स्मृतत्वमुपागतम्, a variant in M. (५) K reads भुविमण्डले, which is not accurate. (६) वीजब- क्षेपि सञ्जात, an incorrect variant in M. (७) B has शस्यकविमला- स्तथा. K has सस्यकांतामलास्तथा. (८) K reads ब्राह्मणा (without विसर्ग), which is inc. (९) K reads वैश्या (without विसर्ग), which is inc. (१०) B reads श्वेता रक्ता तथा पीता, which is gram. inc. (११) K reads नपुंस्क, which mars the metre. (१२) इंद्राकफलम्पूर्णा, an inc. variant in K. दृत्ता बलकरम्पूर्णा, a variant in M. (१३) K reads तेजोवन्तो ऽनुत्तराः.

dhavyāḥ" = "they are to be known as male"). Scribes often corrupt निबोद्धव्याः:

• B wrote: निषेद्धव्या (corrupted to root sidh/ni-ṣedh?)
• K and M wrote: निबोध्यव्या or निबाधव्या (corrupted to badh or bodh-ya-vya). Let's look at the image for K and M: नि then ब with ा or ो? It has a ा and NO top stroke! So बा. Then ध? It has ध! Then व्या! So निबाधव्या! Wait, let's look at B again: न ि = नि then ष with े = षे then द्ध = द्ध then व्या = व्या. Yes, निषेद्धव्या.!

Now look at footnote (2): (2) B reads खण्डैयैव तु योषितः. K has व्यन्तसाश्चैव योषितः. M has योषिताः. Wait, look at K: K has व्यन्तसाश्चैव योषितः. Wait, is that व्यन्तसाश्चैव? Letters: व ् य न ् त स ा श

? No, the vertical bar is ा! Wait! An ा after ल with a slant above = ो! Wait, look at 'बलोपलित': Is there an आकार after ल? Yes, look: ब, then ल, then a vertical stroke, then प! Wait, let's count letters: ब (1), ल (2), stroke (3), प (4), लि (5), त (6). If it were बली, it would be ब (1), ल (2), vertical stroke of ई matra coming down (3), प (4)... Wait, the ई-matra has the vertical stroke on the right, curving back to the top of ल! Does the curve go back to the top of ल? Look at 'ल': the loop goes up, curves right, and goes down to the vertical stroke! Wait! That's the letter 'ल' itself! A Devanagari 'ल' has the left loop, center dip, and right vertical stem! Wait! Where is the vowel? Look at 'ब': has its own stem. 'ल': has its left curls, then its vertical stem. Then what is between 'ल' and 'प'? There is NO extra vertical stroke! 'प' comes immediately! Now look above the shirorekha between 'ल' and 'प': There is a curve! Which way does it curve? It starts above the stem of 'ल' (or after

षष्ठः पटलः । ८३ शोधयेत्त्रिदिनं वज्रं शुद्धिमेति¹ सुरेश्वरि ॥ ८० ॥ मेषशृङ्गं भुजङ्गास्थि कूर्मपृष्ठं² शिलाजतु । स्नुक्कीलालरसं स्तम्बं³ कान्तपाषाणमेव च ॥ ८१ ॥ वज्रकं चापि वैक्रान्तं⁴ तन्मध्ये प्रक्षिपेत् प्रिये । तीव्रानले पुटं⁵ दत्त्वा पुटान्तं⁶ यावदागतम् ॥ ८२ ॥ कुलत्थं कोद्रवं⁷ चापि हयमूत्रेण पेषयेत् । तप्तं निषेचयेत् पीठे⁸ यावत्तद्भङ्गतां गतम् ॥ ८३ ॥ एष कापालिको⁹ योगो वज्रमारण उत्तमः¹⁰ ॥ ८४ ॥ माक्षिकं मेषशृङ्गं च¹¹ शिलागन्धकटङ्कणम्¹² । वैक्रान्तं तालकं चापि¹³ वज्रोच्चीरपरिप्लुतम्¹⁴ ॥ ८५ ॥

(1) M reads सिद्धिमैति, which is not accurate. (2) B has कर्म- पृष्ठ, which is evidently an error of the scribe. (3) स्नुहीमूलरसस्तम्बं, a variant in K. (4) K reads वज्र चापि सुवज्र च. After this, next four charaṇas are not found in K. (5) M reads पुटे. (6) B reads पुटं तं, which seems to be an error. (7) M reads कुलत्थकोद्रव, which is an error of the scribe. (8) B reads पीठे, which appears to be inc. K reads पुठे. M reads तच्चाभिषेचयेत् पुठे. (9) B reads काशालिको, which seems to be the blunder of the scribe. (10) B and M read वज्रमरणसुत्तमम्, which can also be maintained grammati- cally. (11) मेषभङ्गे च, a variant in B, which is evidently an error. (12) शिलागन्धकटङ्करुं, a reading in M, which is incorrect. (13) B reads जालकं चापि. K reads चैव. (14) M reads वज्रिचौर परिप्लुतम्, which is inc.

८४ रसार्णवे लेपं मूषोदरे¹ दत्त्वा समावर्त्तं तु² कारयेत् । म्रियन्ते हीरकास्तत्र द्वन्द्वे सम्यग्ज्वलन्ति च ॥ ८६ ॥ गन्धकं च शिलाधातुं³ भ्रामकस्य मुखं तथा⁴ । शशकस्य च दन्तांश्च⁵ बेतसाम्लेन पेषयेत् ॥ ८७ ॥ अनेन सिद्ध⁶कल्केन मूषालेपं⁷ तु कारयेत् । अन्धमूषागतं ध्मातं⁸ वज्रं तु म्रियते क्षणात् ॥ ८८ ॥ तेनैव⁹ मिलितं वज्रं तारहेम्नि न संशयः ॥ ८९ ॥ तालकं गन्धकं कान्तं तार्यं कर्पूरटङ्कणम् । चिञ्चास्थि¹⁰ मेषशृङ्गं च¹¹ क्षौरजःपरिपेषितम्¹² । मूषालेपगतं¹³ ध्मातं वज्रं तु म्रियते क्षणात् ॥ ९० ॥ शरपुङ्खस्य पञ्चाङ्गं¹⁴ पेष्यं क्षौरजसा ततः¹⁵ । (1) K reads मूखोदरे, which is incorrect. Vide p. 39, note (11). (2) K reads सन्नवाका तु. (3) गन्धकस्य शिलाधातु, an incorrect variant in K. M reads गन्धकस्य शिलाजातु, which is also inc. (4) K has भ्रामकस्य मुखस्तथा, which is gram. inc. (5) B reads दन्ताश्च, which is not correct. K reads शशकस्य तु दन्ताश्च, which is also not perfectly correct. (6) M reads सत्व. (7) Both B and K read मूखालिप्त. Vide p. 39, note (11). (8) B has not the term ध्मात. K reads मूखागत. (9) B reads तेनेन, which is evidently an error. After this charana two ślokas are wanting in M. (10) K reads चिंचास्थि, which is not correct. (11) B reads मेषशृङ्गं च. (12) K reads परौवेष्टितं, which is inc. (13) K reads मूखालिपागतं, which is not correct. (14) K has सर्वाङ्गं. (15) B reads erroneously क्षौरजस ततः. K reads रससमन्वितम्. M. reads रजसाशतः, which is erroneous.

षष्ठः पटलः । ८५

पेटारी¹बीजमथवा संपेष्यं तण्डुलाम्भसा² ॥ ८१ ॥ पेथ्यं त्रिकर्षकार्पास³मूलं वा तण्डुलाम्भसा । भारङ्गीराकामूलं वा⁴ स्त्रोस्तन्येन तु पेषितम्⁵ ॥ ८२ ॥ पेषयेद्वज्रकन्दं वा⁶ वज्रोक्षीरेण⁷ सुव्रते । तत्कल्कपुटितं स्नातं⁸ वज्रं चैव मृतं भवेत् ॥ ८३ ॥ महानदीखेतगुक्त्यां⁹ दिनमेकन्तु भावितम्¹⁰ । क्षीरेणोत्तरवारुण्याः¹¹ कल्केनानेन्द्र¹² सुव्रते ॥ ८४ ॥ तालेन मेषशृङ्ग्या च¹³ वज्रवङ्ग्या च¹⁴ वेष्टितम् । अन्धमूषागतं स्नातं¹⁵ वज्रं तु म्रियते क्षणात् ॥ ८५ ॥

(१) K reads पेटरौ. M reads पेटारि. (2) पेषिकं संडुलांभसि, a variant in K. (3) K has ग्रोषककर्पास. M has त्रिवर्षकार्पास. (4) भारक्त चार्कमूल वा, a variant in K. भारौतराकामूलं वा, a variant in M, which seems to be inc. (5) K reads च पेषितं. M reads सुपेपितम्. (6) पेषयेद्वज्रकन्देन, a variant in K. (7) M reads वज्रिकीरेण, which is an error of the scribe. (8) तत्कल्क पुटिष्टानं, a defective variant in B. तत्कल्क पुटितस्नात, a variant in M. (9) K has महानदीभवगुक्त्या, which is gram. inc. M has महानदीगतगुह्या. (10) K reads भावयेत्. (11) K has no विसर्ग after वारुण्या, which is gram. inc. (12) K reads कल्केनाने, wherein न is left out by the scribe. (13) तालस्य मेष- शृङ्गयाञ्च, an incorrect variant in B. तालस्य मेषमृङ्गयाश्च, a variant in M. which is also inc. (14) B. reads वज्रवङ्ख्याश्च. M reads वज्रवण्याश्च. Both the readings are inc. (15) K reads अन्धमूषागतं स्नात. M reads अन्धमूषागतस्नात.