रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

WITH GLOSSARY. 3

[स्तम्भ १ / Column 1]

१८७, ( Red ) ३२४, ( Yellow ) ३२५, ३८६, ४०६ &c. अरुणोत्पल ( Red lotus ) ७० अर्क (Calotropis gigantea, Beng. ákanda ) ७४, १२१, १२२ &c. अर्कक्षार (Alkali of ákanda) ७४ अर्कक्षीर (Milky juice of ákanda) ६७, ११६, ११८ &c. अर्कदुग्ध (See अर्कक्षीर) ८७, १७० ३५७ अर्कपत्री (अर्कपत्रिका) (= ईश्वरमूल, Beng. isher múl) ६१ अर्कपयः (See अर्कक्षीर) ३४८ अर्जुन ( Terminalia arjuna, Bedd., Beng. arjun) १३८ अर्जुनक्षार (The text अर्जुन means here अर्जुनक्षार or Alkali of arjuna ) ७४ अर्जुनी (= ज्वालामुखी = रक्तचित्रक —रसकामधेनु) ६३, ३८४ अलक ( = देवदाली—रसकामधेनु ; see देवदाली ) ११८ अलक ( d. r. आलक्त, हरिताल ; see ताल ) ४२४ अलम्बुषा ( A sort of लज्जालुका,

[स्तम्भ २ / Column 2]

a sensitive plant ) १५०, ४१८ अलर्क ( Calotropis gigantea alba or procera, Beng. sveta (white) ákanda) १८५ अश्मदलनी ( = अश्मभेदक, Beng. pátharchúr) १३१ अश्वगन्धा ( Withania somnifera, Dunal, Beng. asvagandhá) १२२, ३८८ अश्वत्थ ( Ficus religiosa, Linn., Beng. asvattha) ८६ अश्वमार ( = श्वेत करवीर, Beng. white karabí ) ३५० अष्टमूलिका ( Eight plants used for the purification of mer- cury) ६३ असन ( Terminalia tomentosa, W. and A., Beng. piásál ) ६६ अस्थिसङ्गल ( = अस्थिसंहार, Vitis quadrangularis, Wall., Beng. hádjodá ) ८६ अहि ( See नाग ) १८८, २७७ अहिमर ( See अहिमार ) २६८ अहिमार ( = विट्खदिर, Acacia

4 INDEX

[Left Column] Farnesiana, Willd., Beng. guábáblá ) १३८, ३०८ अहिराज ( See नाग ) २७० अहिवल्ली ( See नागवल्ली ) ३४० आ आखुकर्णी ( Salvinia cucullata, Roxb., Beng. indurkáni) ८२ आखुपर्णी ( See आखुकर्णी ) ( Beng. bada indurkáni ) ५८ आज्य ( Clarified butter, Beng. ghee ) ६६, ४०३ आटरूषक ( Justicia adhatoda, Beng. vásaka ) ३०८, ३३४ आमलक ( See आमलकी ) २७०, २७२ आमलकसार ( Exudation of आम- लक, see आमलक ) ४०३ आमलकी ( Phyllanthus Emblica, Linn., Beng. ámlá ) ५७ आमलक्यादि ( आमलकी and the rest = रक्तपीतगन्धक—रसकाम- धेनु ) २६७ आम्ल ( =अम्लरस. Sour fluid of tamarind ) ७४, ७५, १३८

[Right Column] आर ( Brass, Beng. pittala ) १८८, २७८, ३८६ आरक्तराकामूल (?) ( d. r. भारक्तं चार्कमूलं. Root of the red ákanda ) ८५ आरक्तवल्ली ( Probably रक्तवल्ली = मञ्जिष्ठा ) १३३, ३१५ आरग्वध ( Cassia Fistula, Linn., Beng. sondháli ) १५२ आरचूर्ण ( Powdered brass, Beng. pitalchúr ) ३६० आरण्यगोमय ( Wild cowdung, Beng. banagobar ) १५१, ३०६, ३५६ &c. आरण्योत्पलक ( Wild cowdung cakes, Beng. banaghunte or bilaghunte ) ३०६, ३३४ आरनाल ( See काञ्जिक ) ६६, १५५, १६६ &c. आरनालाम् ( Sour gruel, see आरनाल ) ७० आरोट ( "सुशोधितो रसः सम्यगा- रोट इति कथ्यते" रस. स., "आ- रोटसंज्ञां लभते वारमेकं मृतस्तु यः" रसदपण ; Well purified,

WITH GLOSSARY 5 [स्तम्भ १ / Column 1] once killed, mercury ) १५०, १६३, १६५, ३५४, ३८१, ४०१ &c. आर्द्रक (Zingiber officinale, Rosc., Beng. ádá ) ६४, १४४ &c. आवर्तक (=रौप्यमाक्षिक, see माक्षिक) ६८ आवाप ("द्रुते द्रव्यान्तरक्षेपो लोहादौ क्रियते हि यः, स आवापः" रस. स. Throwing other things to the molten metals, see वाप and परिवाप) ११६, १२१ आशुगपुच्छ (See शूरपुच्छ) १८५ आसुरी (See आसुरीलवण) १७०, १८७ आसूरीलवण (=विड़लवण, Kálá- nimak, Beng. bitlavana) १५२ आस्फोट (See अर्क; it means also ákhrot = Juglans regia) १६० इ इङ्गुद (See इङ्गुदी) ३८७ इङ्गुदी (Balanites Roxburghii, [स्तम्भ २ / Column 2] Planchon., Beng. ingot ) ११८, ३८८ इङ्गुदीफल ( Fruit of इङ्गुदी ) २५८, २६०, २७० इन्दुरी (=इन्दुरा, सोमराजी, see वाकुची. Vernonia anthel- mintica, Willd., Beng. soma- ráj ) ६२ इन्दुरेखा (=सोमराजी, see वाकुची) ८६ इन्द्रगोप ( Coccinella of various kinds ) १३४, १७८, ३७४ &c. इन्द्रगोपक (See इन्द्रगोप) १०४, ३५६ इन्द्रवारुणी ( Citrullus colo- cynthis, Schrad., Beng. indrayava) ६०, ८८, २६१, ३४१, ३५० &c. इष्टका, इष्टिका (A brick or brick- dust ) १२७,-१५३, १६६, &c. ई ईश्वरी ( A sort of creeper called बन्ध्याकर्कोटकी, “भूरिक्षीरपरि- स्रावा”—रसकामधेनु) ६१, ३५५

6 INDEX उ उच्चटा(A sort of creeper, "उच्चटा सा शुकत्रोटिपुटाकारदलान्विता" श्वेतगुञ्जा च, white kunch — रसकामधेनु; Beng. okrágáchh) ५६, ३५५, ३५७ उच्चटी (A sort of दिव्यौषधि) (des- cription of) २१७ उच्चटीरस (Juice of उच्चटी) २१७ उच्चाट (See उच्चटा) २७६ उल्कटा (=सिंहलीपिप्पली, Beng. vanapipul ; d.r. उर्वरा—रस- कामधेनु) ६१ उत्तरवारुणी ( See इन्द्रवारुणी ) ८५, ८७, १२२ &c. उदककणा(=जलपिप्पली, Comme- lyna salicifolia, Roxb., Beng. pánikánchdá ) ६२, ११३, १६० उदुम्बर (Ficus glomerata, Roxb., Beng. yajnadumur ) ८७ उद्घाट (A sort of preparation of mercury cleared off all its defects or impurities ) १३६, ३५२, ३६८ उत्थापित ( Having got उत्थापन, which is defined as “स्वेदने- त्यादियोगेन स्वरूपपादनं हि यत्। तदुत्थापनमित्युक्तं मूर्च्छा- व्यापत्तिनाशनम् ॥” opposite of निरुत्थ, see निरुत्थ in p. 136) ३५६ उन्मत्त ( See धुस्तूर ) ८२, १२२, ३३५ &c. उन्मत्तक (See उन्मत्त) ६५,३३५&c. उन्मत्तनिर्यास ( Juice of उन्मत्त ) १०६ उपरस ( Inferior or secondary minerals or metallic ores and earths--eight in num- ber) ४३, (enumerated) १०८, ११५, ४०६ &c. उपरसशुद्धि (Purification of उप- रस) ११३—११४ उपविष ( Minor or facticious poisons ) ४३, ( enumerated ) ६५, १००, ४०६ उमाफल (Fruit of अतसी, Linum

WITH GLOSSARY. 7 usitatissimum, Linn., Flax, Beng. Masiná) ७१ उरग (See नाग) १०२, १७६ &c. उरगा (= नागी = बन्ध्याकर्कोटकी, Beng. Titkánkdi; d r तुरगी = अश्वगन्धा) १५२ उलूखल (A wooden mortar, Beng. udukhal) ४२ उषण (= शुण्ठी. Dry ginger, Beng. sunth) १५५ उष्णोद (A hot mineral water) २५० उष्णोदक (See उष्णोद) २४७, २५० ऊ ऊर्णा (Wool, felt &c. the hair of sheep, deer, camels &c.) १०३, ११४, १३२, १५३ &c. ऊर्द्धपातन (A sort of apparatus resembling Pátana-yantra, see Ray's Hindu Chemis- try, Vol. I, p. 122) १५४ ऊषण (= मरिच. Black pepper) १५५ ए एकपर्णिका (= एकपत्रिका, Beng. gandhasati) ५८ एकवीरा (= बन्ध्याकर्कोटी) ५६ एकवीराकन्दरस (Watery juice of the root-stock of एकवीरा) २१४ एरण्ड (Ricinus communis, Linn., Beng. bherándá) १४२, १६१ एरण्डतैल (Oil of bherándá, castor oil) ६६, ६८, १०६ एरण्डवृक्ष (Plant called एरण्ड, see एरण्ड) ८८ ओ ओषधि (An annual plant or deciduous herb) ४२ ओषधी (See ओषधि) ५६, १६४ औ औमदण्ड (Stem of masiná tree or flax-stem) ७१

8 INDEX

क

ककाराष्टकवर्ग (Eight objects with the letter क as their initial, kushmánda &c. ) ४०३, (enu- merated) ४१८, ४१६ ककुभ ( See अर्जुन ) २६० कङ्गालखेचरी ( A sort of ओषधि ) ६३, २०५ कङ्गालखेचरीतैल ( Oil of कङ्गाल- खेचरी) २०५ कङ्कुष्ठ (One of the eight उपरस-s, a medicinal earth, coral- coloured as described in the text ) ६७, १०८, ११३, १२७, १३५, ३५२, ३८५ &c. कङ्कोल (A fragrant spice known as sitalchini) ४१७, ४३१ कङ्गुणी, कङ्गुनी ( Panicum Itali- cum, Linn., Beng. kángni dhán) ६५ कङ्गुबीज ( [ Oil of ] कङ्गुणी, see कङ्गुणी ) ६५ कङ्गुणीतैल ( Oil of कङ्गुणी, see कङ्गुणी) २२२, ३५२, ३६१, ४१२ कच्छप (See कच्छपयन्त्र) १८८ कच्छपयन्त्र (An apparatus called kachchhapa ; it is of two sorts—जलकूर्मयन्त्र and स्थल- कूर्मयन्त्र; see रसकामधेनु) १६७ कञ्चुक (Impurities of mercury— such as—चितिदोष, गिरिदोष, जलदोष, नागदोष, वङ्गदोष, विष, वह्नि, मल &c.) १४६ कञ्चुकितोय ( Watery juice or fluid of कञ्चुकी ) १२० कञ्चुकी ( =क्षीरकञ्चुकी, क्षीरीशृ- ङ्कट, Beng. konchdá) ५७, ५६, ६०, ७१, ११८ &c. कञ्चुकीक्षीर ( Milky juice of कञ्चुकी ) ७५ कटु ( Punjent, Beng. jhál ) ४०३, ४१६ कटुक (See त्रिकटुक ) १६८, ४१७ कटुकरोहिणी ( Picrorrhiza kur- roa, Benth., Beng. katki ) ४०० कटुकालाबु (=तिक्ततुम्बी, Beng. titláu) १०२, १११ [२४४ कटुकालावुक (See कटुकालाबु) २३८,

WITH GLOSSARY. 9 [स्तम्भ १] कटुकोशातकी (A sort of bitter ghoshálatá, see कोशातकी) ३३३ कटुतुम्ब (See कटुतुम्बी) १७२, १७६ कटुतुम्बी (A wild variety of Lagenaria vulgaris, Sering, Beng. titláu) ६०, १३६, २२६ कटुतैल (Mustard oil) १३१, ३६२ कटुत्रय (=त्रिकटुक. The aggre- gate of three spices—ginger, long pepper and black pep- per, Beng. shunth, pipul and marich) ११४, १४३ २५८ कणा (=पिप्पली. Piper longum, Linn., Beng. pipul) ४०१ कण्टकारीरस (Juice of कण्टकारी =Solanum xanthocarpum, Schrad.) ३०६ कण्डूलसूरण (Itchy सूरण = Amorphophallus campanu- latus, Blume., Beng. buno ol) ८७ कतक (Strychnos potatorum, Linn., Beng. nirmali) १७२ [स्तम्भ २] कदम्ब (=माक्षिक. See माक्षिक) २६६ कदली (Musa sapientun, Linn., Beng. kalá) ६२, ६४, १२१, १४२, १६०, ४१६ &c. कदलीकन्द (Root-stock of the plantain tree, Beng. kalar ete) ६७, १३०, ३०६ &c. कदलीकन्दक (Root-stock of plan- tain tree) ७४ कदलीकन्दतोय (See कदलीकन्द- निर्यास) १३० कदलीकन्दनिर्यास (Watery juice of the root-stock of the plan- tain tree) १६१ कदलीकन्दसार (See कदलीकन्द- निर्यास) ६७, ११३ कदलीरस (Juice of the plantain) ६६, ६७, ६६ कनक (Gold) १२४, १३०, १७०, १७२, २४५, २६१, २६४, ४१३ &c. कनक (A sort of dhuturá called kanak dhuturá) ३३२, ३४१, ३५० ३६४ &c. 2

10 INDEX कनकमाक्षिक (=स्वर्णमाक्षिक. See माक्षिक) ३८५ कनकरस (Milky juice of kanaka dhuturá) ३८७ कन्द (=सूरण. See सूरणकन्द) ८६, ११८ कन्दपद्मिनी (A sort of महौषधि) ३१३ कन्या (=घृतकुमारी. Aloe Vera, Linn.) ३६८ कन्यारस (Juice of कन्या, see कन्या) ४०३ कपर्द (=वराटक. Beng. cowrie) ३८८ कपाली (Embelia Ribes, Burm., Beng. vidanga) ७३ कपाली (One of the impurites of mercury—see कापाली) ३६१ कपि (=कपिकच्छु=शूकशिम्बी. Mucuna pruriens, D. C., Beng. álákushi) ७०, ७२ कपित्थतोय (Watery juice of कपित्थ=Feronia elephantum, Corr., Beng. kathbel) १३१ कपिलाकृष्णागोतक्र (Buttermilk produced from the milk of a black-coloured kapilá cow) ४२४ कपोतक (The pigeon, Beng. páyrá) ४१६ कपोताख्य पुट (An apparatus for roasting, digesting or subliming metals, minerals, or drugs, called kapota, "यत् पुटं दीयते भूमौ अष्ट- संख्यवनोपलैः", see पुट and पुटपाक) ४४, १६१ कपोतिका (=चाणक्यमूलक. A sort of मूलक, Beng. chanak múla, see मूलक) ५७ कम्बु (Conch, Beng. sánk) ३८८, ३६०, ३६१ करक (=पलाशवृक्ष, Butea fron- dosa, Roxb.) ३४८ करञ्ज (Pongamia glabra, Vent., Beng. dahar karamchá) ११८ करञ्जतैल (Oil of करञ्ज) १०४, १०६, ३६४ &c. करञ्जफल (=कपित्थ. Feronia ele-

WITH GLOSSARY. 13 काचकिट्ट (=काचमल. Excretion of mica mixed with saline earth, Beng. malamáti) ६२ काचकूपी (Glass-bottle) १८४ काञ्चन (Gold) (See सुवर्ण) ११५ काञ्चन (Bauhinia acuminata, Linn., Beng. kánchan) १४२ काञ्चनार (Bauhinia variegata, Linn., Beng. rakta kánchan) ३०८, ४२० काञ्चनी (Turmeric. Curcuma longa, Roxb., Beng. halud) ५६ काञ्जिक (A sour gruel prepared from the acetous fermenta- tion of powdered paddy and other substances, see धान्याम्ल) ४२, १२१, १५६ &c. काञ्जिकान्न (Boiled rice steeped in काञ्जिक, see काञ्जिक) ४१६ काञ्जी (See काञ्जिक) १६५ कान्त, कान्तज (See कान्तपाषाण) (Varieties of) ७६,८६,४०३,४२७ कान्तचूर्ण (Powdered कान्त, see कान्त) ४१३ कान्तचूर्णत्रुटि (A smallest por- tion of कान्तचूर्ण, see कान्त- चूर्ण) ४२८ कान्ततीक्ष्ण (A sort of cast iron called कान्तलोह) २६२ कान्तनाग (The best कान्त--सर्व्वतो- मुख कान्त, see p. ७७) ७९ कान्तपाषाण (A sort of stone called कान्त—as loadstone) ६८, ८६, ३१०, ३५१ &c. कान्तबन्ध (Binding of कान्त or loadstone) ३२५ कान्तमुख(The best कान्त--सर्व्वतो मुखकान्त, see p. ७७) १३५ कान्तलोह (Cast iron, Beng. kántilohá, d.r. कान्तिलोह, काललोह इति रसकामधेनु) ११७, १८२, ४०३ कान्ता (A plant called priyangu or krishnakali; d.r. काचा) १५२ कान्ताकान्त (d. r. कान्तिकान्त, कान्तिलोह, see कान्तलोह) २६८ कान्तसत्त्व (Essence of कान्तपाषाण) १६६, ४१४

14 INDEX कापालिकयोग ("मूषायां भस्मीकरणं तद्रक्तवर्णं कपालीयोगः" "वज्र- बन्धादिरञ्जनार्थं कपालीयोगाः" —रसकामधेनु) ८३, ३६० (Pro- bably a practice of the Kápálikas or worshippers of Siva of the left hand order, who carry a half of the skull as a cup for drinking spirituous liquors.) कापालिक्रम ("नागं शुल्कं तथा तीक्ष्णं कपालीक्रममुत्तमम् । तेनैव रञ्जयेत्तारं सप्तवारं पुनः पुनः ।"—"वज्रतीक्ष्णकपाल्या च शुद्धतारं वरं जयेत् । रञ्जयेत् सह हेम्ना तु भवेत् कुङ्कुमसंन्नि- भम् ॥"—रसकामधेनु) २६७, ३६१ कापालिरञ्जन ("कपालीयोगेन रञ्ज- नम्") ३५६ कपाली (One of the impurities of mercury,—अथवा कपाली, “कपाली कालिका वङ्गे नागे श्यामा कपालिका”—“कपाली वै वीर्य्यहानिं कुरुते नात्र सं- शयः"—रसकामधेनु) ३६१, ३६२ काम (मदनवृक्ष = दमनकवृक्ष. Arte- misia vulgaris, Linn.) १३६ कारञ्जक तैल (Oil of करञ्जक, see करञ्जतैल) ३६० कारवल्लिका (Beng. chhota kara- lá uchchhá) ६० कारवल्लीरस (Juice of कारवल्लिका, see कारवल्लिका) ४२२ कारवेल्ल (Momordica charantia, Linn., Beng. Bada karalá uchchhá) ६३ कारवेल्लक (See कारवेल्ल) ४१८ कार्पास (Gossypium herbaceum, Linn., Beng. kábás. Cotton plant) ६०, ८८, कार्पासपत्र (Leaf of cotton plant) ८८, १५४ कार्पासमूल (Root of कार्पास) ८५ कार्पासास्थि (=कार्पासबीज, seed of कार्पास) १३१, ३३८ कालकूट (A sort of poison, Beng. káthvish) ६५, १०३ कालिका (=काकोली. A root said to be brought from Nepal or Morung) ६०

16 INDEX कुडगोलोद्भव (Steeped in कुड- गोल or काञ्जिक) ३३६ कुडवराटक (A sort of cowrie, Beng. ghenchikori) ३८३ कुनटी (=मनःशिला. Realgar) १३३, २१८ &c. कुनटीघृत (Clarified butter pre- pared with realgar) ११३ कुमारी (=घृतकुमारी. Aloe vera, Linn. Var. officinalis) ५६, १३८, १५३ &c. कुमुद (Nymphæa lotus. Linn., Beng. sáluk) ७० &c. कुमुदिनी (A sort of दिव्यौषधि) २३० कुमुदी (Katphal or gámbhári tree) ३१५ कुम्भ (=शूर्पमान = 64 seers) १२३ कुरवक (Barleria cristata, Linn., Beng. raktajhintí) ६३ कुरङ्गिणी (=कुरङ्गिकी = मुद्गपर्णी, Phaseolus trilobus, Ait. Beng. mugáni) ५७ कुलत्थ (Dolichos uniflorus, Lamk.) ८२, ८३, ४१६ &c. कुलत्थक (See कुलत्थ) १३१ कुलत्थक्वाथ (Decoction of kula- ttha, see कुलत्थ) ६२, ६६ कुलिश (= वज्र, see वज्र) १७७ कुलिशक्षीर (=वज्रक्षीर=milky juice of स्नुही, see स्नुही and स्नुहीक्षीर) ७४ कुलीर (=कर्कट = a crab) ३७५ कुलीरास्थि (Crab-shell, see कर्का- टास्थि) ३५० कुलौषधि(धी) (See दिव्यौषधि) २०६ कुवेराक्ष (=वल्लीकरञ्ज or लता- करञ्ज, Beng. latákaranja) ११८ कुष्ठ (Saussurea Lappa, C. B. Clarke, Beng. kud) १७७ कुष्ठकल्लीरस (d. r. कुष्ठचीलीरस. Juice of kud and कल्ली=a tree called Bhavarasáli in Marháttá) ३०० कुष्माण्ड (Benincasa cerifera, Savi., Beng. kumdá) ११०, २५७, ४१८ कुसुम (Carthamus tinctorius,

WITH GLOSSARY. 17 Linn., safflower, Beng. kusumphul) ६६, ३२० कुसुम्भक ( See कुसुम्भ ) ४१६ कुसुम्भज ( [Oil of ] kusumbha, see कुसुम्भ ) ६५ कुहुकंविका ( d. r. कुहम्बिका or कुरण्टिका = साङ्कुशखडह्च ; a sort of creaper very difficult to be identified ) ६० कूपीपाषाण ( d. r. कूर्म्मपाषाण or कूपिकापाषाण ; the heap of pebbles in the bed of a river is called कूप, or कूपी or कूपिका ) ४६ कूर्म्म ( Tortoise ) ६६ कूर्म्मपृष्ठ ( Tortoise-shell ) ८३ कूर्म्मास्थि ( See कूर्म्मपृष्ठ ) १२१ कृताञ्जलि ( Mimosa pudica, Linn., Beng. Lajjávatí latá ) ६२ कृष्ण ( The best iron, i. e. steel ) ११७ कृष्णकनक ( Beng. black kanak dhuturá ) ६० कृष्णजीरक ( Nigella sativa, Linn., Beng. kála-jirá) ६० कृष्णतैलक ( Oil of कृष्णतिल or black sesamum Indicum, DC. ) ६२ कृष्णपर्णी ( Black ocimum sanc- tum, Linn., Beng. kála- tulasi ) ५८ कृष्णमार्जारी ( d. r. कृष्णमञ्जरी, a sort of creaper difficult to be identified ) ६१ कृष्णराजि ( = कृष्णसर्षप. Black mustard ) २२५ कृष्णविष ( A sort of virulant poison, see महाविष ) ६५ कृष्णा ( d. r. मूर्वा, a sort of crea- per "भिन्नकज्जलसंकाशा लता कृष्णासतेत्यसौ"—रसकामधेनु) ५७ कृष्णागुरु ( Black अगुरु, see अगुरु) २७६ कृष्णाभ्र ( Black mica ) ६८, ६६ कृष्णाभ्रक ( See कृष्णाभ्र ) १३३, २६२ &c. कृष्णाभ्रपत्र ( A plate of black mica ) ७४ कृष्णाभ्रसत्त्व ( Essence of black mica ) १७३

18 INDEX

[Left Column] कृष्णोन्मत्त (Black dhuturá, see धुतूर) २४० केतकी (Pandanus odoratissimus Roxb.) ६३, ११६ केशिनी (Nardostachys Jatamansi, Beng. जटामांसी) ५६ कोकिलत्रय (Three कोकिलs or charcoals, "शिखिभिः पावको- च्छिष्टा अङ्गाराः कोकिलाः स्मृताः"—रसकामधेनु, "जलेन सिक्ताश्चेत् तर्हि कोकिलाः"— do. 3 burnt charcoals steep- ed in water. Rasahridaya says also "खदिरकोकिलैः" or charcoals of catechu wood) १०४ कोकिला (=काकोली. A berry of the Calculus Indicus, brought from Nepal and Morung, Beng. kánklá) ३४७, ३४८ कोकिलाक्ष (Hygrophila spenosa, T. Ander., Beng. kuliákhá- dá, its seed is called tál- mákhná) ५७

[Right Column] कोकिलाक्षकबीज (Seed of कोकि- लाक्षक, see कोकिलाक्ष) ३४२ कोकिलाक्षीर (Milky juice of कोकिला or काकोली, see कोकिला) ३५० कोटराच्छी (Supposed to be को- टरपुष्पी = Vriddhadáraka, Beng. Vijtádak) ६० कोद्रव (Paspalum scrobicula- tum, Linn., Beng. kado- dhán) ८२, ८३, ३१४ कोद्रवक्वाथ (Decoction of कोद्रव, see कोद्रव) ८६, ८२, ८६ कोल (=बदर =Zizyphus Jujuba, Lamk., Beng. kul) १४० कोल (Here means कक्कोल, pro- bably Cocculus Indicus, and not बदर, since we have that word in the next line) ४१६ कोशातकी (Luffa acutangula Roxb., Beng. Ghoshá-latá) ६२, ११३ कोशातकीदलरस (Juice of the

WITH GLOSSARY. 19 leaves of कोषातकी, see कोषातकी) १४३ कोष्ठ ( See कोष्ठिका ) ११४ कोष्ठक (See कोष्ठिका) (Descrip- tion of ) ५३, ५४ कोष्ठिका ( Koshthí apparatus. See Hindu Chemistry by P.C. Ray, Vol. I. p. 89, Beng. Hápar) ४२, ४८ कौमारी (=कुमारी=घृतकुमारी. Aloe vera, Linn.) ६३ कौरण्डक ( Belonging to कुरण्डक =मदनवृक्ष=Randia dume- torum, Lamk.) १६८ कौवेरीमूल (Root of उत्तरवारुणी, see उत्तरवारुणी) १५० कौसुम्भ ( Juice of कुसुम्भ see कुसुम्भ ) ३८५ क्रान्ता (=बृहती. Solanum Indi- cum, Linn., Beng. viruti or vyákur ) २३७ क्रामण ( Penetration or trans- mission ) ११, ५६, १३६, १४९, १५०, १६२, &c. क्रामिकौषधि ( Transmitting plants ) ६२—६३ क्रोष्टुविङ्गा, (=शृगालविङ्गा, pro- bably Beng. chákuliá ) २७७ क्वथितजल (Decocted water) २५८ क्वाथ (Decoction generally pre- pared by boiling one part of vegetable substances with sixteen parts of water, till the latter is reduced to one-fourth, "पानीयं षोडश- गुणं क्षुष्णाद्द्रव्याद्विनिक्षिपेत् । मृत्पात्रे क्वथितं ग्राह्यमष्टमांशा- वशेषितम् । श्रुतः क्वाथः कषा- यश्च निर्यूहः स निगद्यते ॥" —योगतरङ्गिणी) ८६ खत्रियमारण ( Killing of वज्र of खत्रिय class, see p. 80) ८७ खमापाली ( d. r. क्षेमपाली. A sort of ओषधि) ६३ क्षार ( Alkali ) ४२, ६६, १००, १०३ &c. क्षारत्रय ( 3 sorts of alkali— सर्जिक्षार, यवक्षार and टङ्कण- क्षार, i.e. natron, saltpetre and borax) ६०, १४६, १५६

20 INDEX क्षारराज (=टङ्कणक्षार. Borax ) ११६ क्षारवर्ग (See क्षारत्रय) ७५ क्षाराम्ल ( क्षार alkali and अम्ल acid ) १५६ क्षाराष्टक ( Eight sorts of क्षार ) ७४ चितिकिड (A synonym of रसक, see रसक ) १०३ क्षीर ( Milk ) ४०१ क्षीर ( Milky juice ) ४०१ क्षीर ( Milk fried with sugar ) ४१६ क्षीरकञ्चुक (=क्षीरीवृक्ष, see कञ्चुकी) १५४ क्षीरकञ्चुका (See क्षीरकञ्चुक) ३५६ क्षीरकञ्चुकितोय ( Juice of क्षीर- कञ्चुकि, see क्षीरकञ्चुका) ४२८ क्षीरकन्द (

WITH GLOSSARY. 21 ख खग ( = कासीस, Sulphate of iron, see कासीस) ५१, १०८ खड्गारी (= खड्गिमार, Scirpus maximus, Beng. khadgako- shalatá ) ५८ खण्डसौराष्ट्री ( A variety of सौ- राष्ट्री earth, see सौराष्ट्री) १२० खदिर ( Acacia catechu, Beng. khayer ) ६६, १३६ खदिराग्नि ( Fire of खदिर wood, see खदिर) ३३६, ३४१ खदिराङ्गार ( Charcoal of खदिर wood) ३३८, ३४६ खरमञ्जरी (= अपामार्ग, see अपा- मार्ग) १६० खराग्नि ( तीव्राग्नि, intense fire ) ११४ खर्पर (= रसक [ खर्परीतुत्थक ], a sort of calamine or zinc ore) १०३, ३७८, ४३० खर्पर (= मृत्पात्र विशेष, Beng. kháprá ) १३८, २२०, ३३२ खल्ल [ Generally spelt खल्व in all the MSS.] A vessel or mortar for grinding drugs ) ४२, (made of different mat- erials) ५४, ( varieties of—as तप्तखल्ल) १७४ ; (and as शिला- खल्ल ) ३२८ खल्लपाषाण (See खल्ल) ३६८ खसत्व (= अभ्रसत्व. Essence of mica ) १३२, १३५ &c. खादिराङ्गार ( Charcoal of खदिर wood ) ११३ खुर ( Hoof ) ३६१ खेचर ( = कासीस, Sulphate of iron ) ६३ खेचरता ( A certain state of mer- cury ; the sky-going efficacy of mercury ) १८० खेचरी ( A sort of जारणा [see जारणा ] ) १७२ ; ( a sort of गुटिका or pill ) २६२, २७०, २७१ खोट ( One of the seven stages of mercury, Beng. जमक, पुट ) १८६, ( definition of ) १६०

22 | INDEX

Column 1

खोटक ( See खोट ) ७६, (defini- tion of ) १६० &c. खोट-बन्धन (Binding or fixation into पिष्टी, see पिष्टी, —"पिष्टी- बन्धस्तु खोटकः"—रसकामधेनु) १६४ ग गगन ( Mica, Beng. अभ्र ) ७१ गगनद्रुति ( Liquefaction of mica) १२२ गङ्गाद्यमुनामध्य ( By गङ्गा is meant the white fortnight on account of the whiteness of her water, and by यमुना is meant the black fortnight on account of the blackness of her water ; the मध्य or the middle point of these two fortnights is पूर्णिमा or the full moon ) १६३ गजकर्णिका ( Cucumis Melo, Linn., Beng. kákud ) ५८ गजदन्त ( Ivory, the elephant's tooth ) ३१०

Column 2

गजपुट ( गजाकारं पुटं, "गजप्रमाण- मूर्द्धाधः पुटं गजपुटं स्मृतम्", an apparatus for roasting metals or minerals in a pit in the ground, see पुट ) १११ गजारि ( =गजमादन-शल्लकीवृक्ष. Boswellia serrata, Roxb. Beng. gajamádan salái ) २१२ गजारौ ( See गजारि ) ६० गण्डोल (Treacle, molasses, Beng. guda ) ३७५ गट्टा (=पाटलवृक्ष, see पाटली) १५० गन्ध (See गन्धक) १४२ गन्धक ( Sulphur ) ( Origin of ) १०८, ( varieties of ) १०९, ( purification of ) ११० गन्धकचूर्ण ( Sulphur powder ) १८६ गन्धकजारण ( Calcination of sul- phur ) ४४ गन्धकत्रय ( Threefold sulphur, viz. red, yellow and white ; black sulphur is not availa- ble, see p. 109 ) ८६

WITH GLOSSARY. 23 गन्धकबन्ध ( Binding or fixation of sulphur ) ३६५ गन्धकशुद्धि ( Purification of sul- phur ) ११० गन्धचूर्ण ( See गन्धकचूर्ण ) २१६ गन्धतैल ( "आवत्र्तमाने पयसि दत्त्वा गन्धकजं रजः। तज्जातदधिजं सर्पिर्गन्धतैलं वदन्ति हि ॥" Sul- phurated butter prepared from milk boiled with the addition of sulphur ) ८६, ३४१ गन्धनाग ( Sulphurated lead, गन्धकजारित सीस) १७१, १८२ गन्धपाषाण ( Sulphur ) १२०, १३३, १५५ &c. गन्धपिष्टी ( Sulphur paste ) ३३४ गन्धर्व्वतैल ( एरण्डतैल, castor oil ) ६७ गन्धाभ्र ( Amalgam of sulphur and mica) ४३० गन्धाश्म (See गन्धपाषाण) २४६ गर्भद्रुति ( "द्रुतिं चरति सूतेन्द्रो यथाभ्रं च हुताशनः"—रस- सार। Liquefaction of met- als or minerals within mercury) १४०, १५५, १८५ &c. गर्भयन्त्र ( An apparatus for cal- cination of paste) ( Descrip- tion of ) ४५, ३४४ गाङ्गेरी (=नागवला, Sida spinosa, Linn. ) १५४ गार, गारा ( "जले चिरं प्रोर्णं मृत्तिका गारम्"—रसकामधेनु । Earth steeped in water for several hours, as is prepared for kánchá masonry, which is called tagár by the mas- ons ) ४८ गिरि (=शिलाजतु. Bitumen) १०० गिरिकर्णिका ( Beng. Aparájitá ) ५८, ३२५ गिरिकर्णी ( See गिरिकर्णिका ) १५२ गिरिजतु (=शिलाजतु. Bitumen ) १३२, २६८ गिरिदोष ( Impurities obtained in the stony mines of moun- tains ) ११७, १२६, १५४ गिरिमल्लका (=बोरक, [according

24 INDEX to रसकामधेनु, ] Nitre or Nitrate of potash, Beng. sorá ) १०१ गिरिसानुज (= शिलाजतु. Bitu- men ) ६६ गुग्गुलु ( Balsamodendron Mu- kul, Hooker, Beng. guggul) ११४, १३२ गुञ्जा ( Seed of Abrus precatori- us, Linn., Beng. kunch ) ५१, ६६ &c. (=6 yavas) १५१ गुड़ ( Treacle, molasses ) ६६, १११ &c. गुड़मोदक ( Sweetmeats made of treacle ) ४०१ गुडूची ( Tinospora cordifolia, Miers., Beng. Gulancha ) ११७, ३८८ गुणत्रय ( Here रस, हेम and वङ्ग are referred to by 3 qualities तमः, रजः and सत्व respec- tively—रसकामधेनु) ८८ गृहबर्बो ( = गृहपर्णी = गृहपत्रा = धूम्रपत्रा, Beng. támákpátá ) ३७४ गृध्रविट् ( Fæces of a vulture ) ३२६ गृध्रविष्ठा ( See गृध्रविट् ) ३२७ गृहकन्या (= घृतकुमारी. Aloe vera, Linn.) १५६, ३०८ गृहधूम ( Soot, Beng. jhul) २३६ गैरिक ( Red ochre, Beng. giri- máti ) १०८, ११२ &c. गैरिकशुद्धि (Purification of गैरिक, see गैरिक ) ११२ गोकर्ण (According to Madanapála —अश्वगन्धा ; but according to Rasakámadhenu—पलाश) १५४ गोक्षुर (Tribulus terestris, Linn., Beng. gokhri ) १२२ गोघृत ( Cow-ghee or clarified butter obtained from cow's milk ) १००, ११३, ३७५ गोजल ( See गोमूत्र ) १०० गोजिह्वा ( Elephantopus scaber, Linn., Beng. gojiálatá ) ५७, ६० &c. गोधूम ( Wheat. Beng. gam ) ११४.