रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

एकादशः पटलः । ४३१ एतत् सर्व्वं विमर्द्द्यं तु सूतकं गोलकस्य च¹ ॥ १९७ ॥ तत् करीषाग्निना भूमौ मृदुस्वेदं तु कारयेत् । वक्त्रे स्थितमिदं गोलं चामरताप्रदायकम् ॥ १९८ ॥ सूतगोलकजातस्य फलं वक्तुं न शक्यते² । रसायने वर्णकरो³ रससिद्धिप्रदायकः⁴ ॥ १९९ ॥ सुगन्धलेपताम्बूल-कस्तूरीकुङ्कुमागुरु । श्रीखण्डं मृगनाभिश्च कङ्कोलं जातिकाफलम्⁵ । अन्यानि च सुगन्धीनि⁶ ज्ञाने पाने प्रदापयेत्⁷ ॥ २०० ॥ [कुञ्चिताग्रास्तु यत्केशा⁸ या श्यामा⁹ पद्मलोचना । विस्तीर्णं जघनं यस्याः सङ्कीर्णं हृदयं भवेत् ॥ २०१ ॥ कृष्णपक्षे भवेद्यस्या युवत्याः पुष्पदर्शनम्¹⁰ । कामिनी सा समाख्याता¹¹ उत्तमा च रसायने ॥ २०२ ॥ आलिङ्गने स्मरणे च मैथुनालापयोरपि । सर्व्वरोगविनिर्मुक्तो बलोपलितवर्जितः ॥ २०३ ॥]¹²

(1) This hemistich and the next two are not found in D. (2) This hemistich is not found in B and K. (3) D reads वर्तकरो. K reads वातकरो. (4) This hemistich is not found in B. (5) D reads जायकाफलम्. (6) B and D read सुगन्धानि. (7) खान- पानानि यानि तु, a variant in B. (8) चाकुञ्चिताग्रा यत्केशा, a variant in D and K. (9) D reads श्मासाया, which is incorrect. K reads श्यामा या. (10) D reads erroneously पुष्पदर्शने. (11) K reads संख्याता. (12) The above three ślokas within brackets and the following two ślokas within brackets seem to be a repitition of the previous ślokas— 165, 166, 167, 168 and 169. As these were found in all the texts, we have kept them within brackets.

४३२ रसार्णवे गतरोगं विमर्द्देत¹ मुखमध्ये धृतेषु च² । यवतुख्यप्रमाणेषु जीवेद्वर्षशतत्रयम् ॥ २०४ ॥ अथ षोडशवर्षाणि³ षोडशानि सुरेश्वरि⁴ । धृतानि मुखमध्ये तु तेषु वक्ष्यामि ये गुणाः ॥ २०५ ॥ [नासौ छिद्येत शत्रेण पावकेन न⁵ दह्यते । वायुवेगो महातेजाः कामदेव इवापरः ॥ २०६ ॥ इच्छया जायते दृश्यो ह्यदृश्यश्चैव जायते । तस्य संसर्गमात्रेण सर्व्वलोहानि काञ्चनम्⁶ ॥ २०७ ॥] पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि वज्रबन्धं सुरार्चिते⁷ ॥ २०८ ॥ हीनाङ्गोऽप्यधिकाङ्गश्च⁸ संव्याधिः कुज आगतः⁹ । गताङ्घ्रिः¹⁰ पाणिभिःसूतो¹¹ जरया क्षोभितेन्द्रियः¹² । जड़गद्दमूकोऽपि¹³ गतिहीनस्तथैव च¹⁴ । (1) B reads व्रतधुतिषु पश्चाद्यस्तु, which has no sense. (2) K reads मुखामध्ये धृतेऽथवा, wherein the first term is incorrect. (3) अथवा षोड़शपत्राणि, a variant in D. (4) वक्ष्यामि सुरसुन्दरि, a variant in D. (5) D reads पावके नैव. (6) This hemistich is not found in D. (7) B reads सुरेश्वरि. (8) B has हीनांगाश्चाधिकांगाश्च, D has हीनांगा- विहीनाङ्गाश्च. K has हीनांगान्यधिकांगाम्य. (9) B reads कुङ्गुमानतः. D reads सर्वे व्याधिपराजिताः. K reads कुजागतः, which is incomplete. (10) B reads गताङ्घ्रिः. (11) जराजर्जरिताङ्गाश्च, a variant in D. (12) जर- वस्तो जितेन्द्रियः, a variant in B. कामयन्तो जितेन्द्रिया, a variant in D. जरावत्सा- जितेन्द्रियः, a variant in K. (13) जगद्मदूकोपि, an incorrect variant in B. अजोगश्चनिहोनोपि, a variant in D, which has no sense. जड़वद्मयूकापि, an incorrect variant in K. (14) D reads सूक्तो पाणिविहीनकः. K reads पंगहीनस्तथैव च, which is a repitition.

अष्टादशः पटलः । ४३३ शङ्कत्वचविनिर्मुक्तो¹ जीवितैरेव तिष्ठति² ॥ २१० ॥ बद्धस्यास्य प्रभावेन समावर्त्ती यदा भवेत्³ । कोटिवेधि रसं ग्राह्यं पिण्डषट्केन संयुक्तम्⁴ ॥ २११ ॥ एकैकस्य तु मध्यस्थां गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ २१२ ॥ गुटिकाः पञ्चसंख्याताः षष्ठी चैव तु पञ्चमी⁵ । षट्संगुणितपिण्डं स्यात्⁶ ताम्रपात्रं सुशोभनम् । जङ्घ⁷ पुरुषमात्रं तु पुरुषार्धं च⁸ मण्डलम् । चतुर्मुखकृतं⁹ काष्ठं तस्योपरि निवेशयेत् ॥ २१३ ॥ सघृतं च महातैलं समभागेन लेपयेत्¹⁰ । पूजयित्वा कटाहं तु दिक्पालांश्चैव पूजयेत् ॥ २१४ ॥ कुमारीं पूजयेत् पश्चाद्दद्याद्दिक्षु बलिं¹¹ तथा । धमनं तत्र कुर्वीत चतुर्दिक्षु शनैः शनैः ॥ २१५ ॥ सुतप्तं च विधातव्यं¹² निर्धूमं च यदा भवेत्¹³ ।

(1) D has सुखत्वं च विनिर्मुक्तो, which is senseless. K has षंडत्वं च विनिर्मुक्तो, which is also absurd. (2) जीवेच्च शरदां शतं, a variant in D, which is quite opposite in meaning. जीवशेषेऽवतिष्ठते, a variant in D. (3) D reads मुखमध्ये प्रदापयेत्. (4) पिण्डषट्कोषसंस्थितः, a variant in D and K. (5) B reads षष्ठं चैव च पञ्चमम्. D reads षष्टांशं पञ्चमं. K reads षष्टां चैव तु पंचमं. (6) B reads पिण्डस्या. D reads पिंडे स्यात्. (7) B reads चर्ध्वे. (8) B has पुरुषार्धेन. (9) B reads चतुर्मुखे कृतं. (10) D reads मेलयेत्. (11) D reads दद्यादहं. K reads बलीं. (12) सृतं तद्य विधानं तु, a variant in D. सूतं तस्य विधानं तु, a variant in K. (13) रक्तवर्णं भवेद्यदा, a variant in D. K reads यदा भवेत्.

? No, द्र has a little vertical stem at the top: the little neck of द! But does it have a full vertical line? No! Wait, what letter has a full vertical line? ा (aa-matra)! Wait, or is that न्द्रा? Yes, it looks like चन्द्रा! And after that: र्का? Wait, the next letter has: A loop on the left (क), a vertical stem, a repha on top (र्का), and... wait, is that a दि after it? Yes, दि! Wait, so it is: चन्द्रा + र्का + दि = चन्द्रार्कादि with an extra ा on न्द्रा? That is चन्द्राका... wait! Wait, is the repha on का or on दि? Wait, look at चन्द्राकादि: Wait! Look at the word: could it be चन्द्राकादि? Wait, look at the translation or footnote: Does any footnote mention it? Footnote (2): K reads दर्वादि, which is incomplete. Wait! "K reads दर्वादि, which is incomplete." Why "दर्वादि"? Because in manuscript K, it had `दर्

अष्टादशः पटलः । ४३५ दिव्यतेजा महाकायो दिव्यदृष्टिर्महाबलः¹ ॥ २२१ ॥ शतयोजनविस्तीर्णं-घण्टारावं सुपूजितम्² । दीप्तहेममयं दिव्यं रत्नमाणिक्यशोभितम् ॥ २२२ ॥ पुष्पमालापताकाढ्यं³ किङ्किणीजालमण्डितम् । विमानोत्तममारूढं शङ्खकाहलनिःस्वनैः ॥ २२३ ॥ अप्सरोगीतवादित्रैर्नृत्यैरपि मनोहरैः । दिव्याभरणसंपूर्णा दिव्यमाल्योपशोभिता⁴ ॥ २२४ ॥ अपाङ्ग⁵रागसम्पन्ना सुरूपा मदविह्वला⁶ । आगच्छति न सन्देहो देवकन्योदितं प्रति⁷ ॥ २२५ ॥ गृहीत्वा साधकेन्द्रं च सिद्धलोके वसेत्ततः⁸ ॥ २२६ ॥ दिव्यानि स्नानपानानि⁹ दिव्यान्याभरणानि सः । रमते शतसाहस्रं¹⁰ सिद्धकन्याः स्मरातुराः¹¹ ॥ २२७ ॥ (1) After this śloka we find in D a portion of a work called दोरामिहिर, which, being quite unconnected with the present subject, we have rejected. (2) K reads अटा च शिवपूजितं, which has no clear sense. (3) K has पुष्पमालायुतं कार्यं, wherein the last term is incorrect. (4) दिव्यमाल्यैः सुशोभिता, a variant in K. (5) B, D and K read उपांग. (6) B reads दिव्यकामिनी. (7) B reads चादिष्टं दीयतामिति. D reads देषकलोदितं प्रति. (8) B reads सिद्ध—जति ताः. D reads सिद्धलोका वसन्ति च. These two readings are partly incorrect. K reads शिवलोकं वसेत्ततः. (9) K reads यानि पानानि. (10) B has रमत only. K has रमंते. (11) D and K read स्मरातुराम्, which is incorrect, as there is सिद्धकन्याः in plural number.

४३६ रसार्णवे तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टस्थावरजङ्गमे । देवा यत्र¹ विलीयन्ते सिद्धस्तत्रैव लीयते ॥ २२८ ॥² भूतकालान्तको नाम चण्डोऽयमुपवर्णितः³ ॥ २२९ ॥ तत्त्वतोऽयं⁴ महादेवि यदा कर्तुं न शक्यते । अनेनैव शरीरेण तदा⁵ सिद्धिर्भविष्यति ॥ २३० ॥ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे⁶ रसार्णवे रससंहितायां देहवेधो नाम⁷ अष्टादशः पटलः । ॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः⁸ ॥ (1) B reads भुवनानि. (2) This śloka is a repitition of the previous śloka No. 170. (3) चण्डोऽयमुपवर्जितः, an incorrect variant in D. (4) कंधश्चाद्यं, a reading in D. तथाद्यं, a reading in D. तत्त- चायं, a reading in K. (5) D and K read यथा. (6) B and D want this portion. (7) D reads हेमविधो नाम, which is incorrect. (8) B has ॥ इति गौरसंहितायां रसार्णवं संपूर्णम् ॥

एतद्ग्रन्थसङ्कलनम् । काश्मीराद्दक्षिणावर्त्तात् विकानीराच्च देशतः । मान्द्राजाञ्चैव नगरात् बहुवित्तोपघाततः ॥ प्रफुल्लचन्द्ररायेण रसायनविपश्चिता । श्रीमता धीमताहृत्य तन्त्राणि बहुयत्नतः ॥ तेषान्तु बहुदोषाणामशुद्धानाञ्च वर्णतः । पाठापाठविवेकाय विशुद्धीकरणाय च ॥ नियुक्तः श्रीहरिश्चन्द्रः कविरत्नाभिधो द्विजः । रसार्णवमिमं ग्रन्थं कलयामास यत्नतः ॥ कलिकातापुरे चन्द्रनेत्रवह्नीन्दुसम्मिते । शाके ग्रन्थः समाप्तोऽयं तपोमासीन्दुजे दिने ॥

The provided image is completely blank (solid white) and does not contain any visible text to transcribe. Please upload a clear image of the page you would like transcribed.

ABBREVIATIONS USED IN THIS WORK. B = Bikánir MS. • D = Deccan MS. K = Kásmir MS. M = Madras MS. My = Mysore MS. d. r. = different reading gram. = grammatically inc. = incorrect र. चि. = रसचिन्तामणि र. र. स. or रस. स. = रसरत्नसमुच्चय स. द. स. = सर्व्वदर्शनसंग्रह ।

( १ ) The following table of errata and variants is mainly based upon the authority of a big MS. called रसकामधेनु, compiled by CHUDAMANI MISRA of Sákadwípa,—the MS. having been at hand of the editors about the close of printing of the text. THE TABLE OF ERRATA AND VARIANTS. Page Line For Read १४ ७ सदृशो योनो सदृशः पीनो ४५ ४ लोहस्य लोणस्य ५७ ८ फणिजिह्विका गोजिह्विका गोजिह्विका फणिजिह्विका च ६० ३ तोरवल्ली तोयवल्ली ” ७ कञ्जुनी कञ्चुकी ” ” च पिपोलिजम् चापि पीलुकम् ७४ ६ सर्जक्षारो सर्जिक्षारो ८३ (12) note is incorrect. we have adopted. ८८ ४, ६ गुणपत्रसमं गुणत्रयसमं ८७ २, ५ मोदितम् मर्दितम् ” ८ छिन्ना पिष्ट्वा ” १२ सूरणकन्दसम्पुटे सूरणसंपुटेन ८६ १० शिलावडात्तुकं आातं शिलावञ्चरमुग्धान्तं

( २ ) Page Line For Read १०१ ५ सारयेत् मारयेत् १०४ ७ कोकिलाशयम् कोकिलशयम् १०६ ५ लघुकन्दरदो लघुकन्दरसो ,, ८ लोह मेह ११७ १ च पडालकम् चपलालयम् ,, ५ गोरसोनं गोरसना ११८ ७ हयगन्धाङ्घ्रितालकैः हयगोधोद्धृतालकैः १२२ ५ कटुपञ्चकम् पटुपञ्चकम् ,, ८ षड्बिन्दुर्दिसुखो तथा षड्विधा द्विसुखास्तथा १२६ ११ श्वेतपीतारुणः सिते श्वेतपीतारुणासिते १३० ७ स्वर्णं चूर्णं १३१ १० च नरोकेश चामरीकेशं १३३ १० लाक्षारसंनिभं लाक्षाभं निर्मलं १३४ ८ क्षयेत् क्षिपेत् ,, ११ गते गर्भे ,, १२ तदेतद्विष्टिकास्तम्भे एतदेकांशिकस्तम्भो १३५ ८ वापितं शश्वत् चापि शतशः ,, ११ शिलासूत शिलासत्त्व १३६ २ शतसङ्गुणे शतशो गणे १३७ १ शिलावाहं शिलावापं

( ३ ) Page Line For Read १३७ ३ योषासृष्टस्य घोषकृष्टस्य ” ५. खादति वापितं ” ” विना विषम् १३८ ७ काक शाक ” ८ कोरण्डकस्य कौरण्डकेन ” १० च त्रिगुणया त्रिगुणेनैव ” ११ वापयित्वा प्लावयित्वा १३९ १ द्रवं दृढं १४२ ११ माक्षिकम् मोक्षकम् १४८ ४ अकम्पस्य सकम्पस्य १४९ ४ वसुभण्टादिभि वसुघट्टादिभि १५३ ५ मूलत्वात् मूलस्थं ” ६ मप्रभावं प्राग्भावं १५५ ४ लब्धापायो लब्धप्रायो १६२ ६ वल्लीषुपुङ्खाया सितेषुपुङ्खाया १६३ ३ नागमुण्डी नागशुण्डी ” ११ करकाभ्रकम् भास्कराभ्रकम् १६५ १२ क्षारयेत् जारयेत् ” १३ कद्वम्ल षड्रम्ल १६६ ३ जायते जार्यते

( ४ )

Page Line For Read १६६ ५ सावेन कोशेन ,, ११ वासवाम्ल वेतसाम्ल ,, १२ दुग्धोर्ध्वा दग्धोर्ध्वा १६८ ३ मतिमात्मनः गतिमात्मनः १७० ३ स्वशुल्बस्य वसुहृत्स्य १७१ १ तथा रक्तं रक्तामभ्रं १७२ ६ महाजारसमायुक्तं महाजारणमित्युक्तं ,, ८ पद्मरागमलेपेन पद्मरागं प्रयत्नेन १७३ १० पादितं पाचितं १७४ ११ विड़ाम्रिना दृढ़ामिना १७५ १ चार्द्रपिण्डे नपुंसकम् । चार्द्रपिण्डेन संयुक्तः । ,, २ ग्राहयेद् तृतीये ,, ३ दोलायन्त्रविचक्षणः दोलायन्त्रे विचक्षणः ,, ४ यावदार्द्रक प्राग्वदार्द्रक १७६ ४ महाजारसमन्वितान् महाजारणसंयुतान् १८२ १ च पडालकम् चपलालयम् १८४ ७ सिन्धवल्ली सिंहवल्ली १८७ ५

य with ा (clearly ryaa) Then: A letter that has: a top bar, then a curve to the left, like 'द' or 'ह' or 'ट', and below it, another curve? Wait, it looks like 'द्' and 'ध' stacked? Wait, what about: कुर्याद् (kuryād) ध (dha)? Wait, look at: कुर्याद् + ध्यानलम्? No, wait! Could it be: "कुर्याद् अथाऽनलम्"? No, it's connected. Wait, could it be: कुर्याद् + ह + य + ा + न + ल + म् = कुर्याद्ह्यानलम्? Wait, what if it's "कुर्याद्दयानलम्"? Wait, look at the letter: Is it: 'कु', 'र्यां', 'ग', 'ा', 'न', 'ल', 'म्'? No, look at 'ग' in 'प्रयोगो': 'ग' has a left vertical with loop, right vertical. Here, it has a curved back on the left, like 'द' or 'ह'. Wait, let's look at 'ह' in 'तथा गुह्यं' (row 6): In 'तथा गुह्यं': ग + ु = गु ह + य + ं = ह्यं Notice how 'ह्य' is shaped: it has the top curve of '

( ६ ) Page Line For Read ३६२ १ वैक्रान्तं नागकापासी वैक्रान्तनागकापाली ” ११ रविनागं कपाली रविनागकपाली ३७० ७ पुटवेधकम् याममात्रकम् ” १२ दृशघर्माश्च दृशघर्मांश्च ३७१ ५ चितघर्मा वीतघर्मा ” ७ धर्मगुष्टा घर्मशुष्का ” १२ कारयेद्दशधर्मांश्च कारयेत्सदृशं घर्मे ३८८ १ शिगुपञ्चाङ्गुली शिग्रुः पञ्चाङ्गुलो ३८१ ४ चौरे चार्कस्य क्षीरेणार्कस्य ३८२ ४ पाचयेदनुजाम्भेन पाचयेद्दनुजाम्भेन ” १५ [अनुज may mean मध्यम.] • ४०८ ८ वर्णैस्तु वर्गेस्तु ४१८ १२ करबिल्वश्च चिरबिल्वश्च

The uploaded image appears to be completely blank (white) with no visible text or content. Please upload a clear image of the page you would like transcribed.

INDEX WITH GLOSSARY

The uploaded image is completely blank (solid white) and does not contain any visible text to transcribe. Please upload a clear image of the page you would like transcribed.

N. B. The reader is requested to consult the Table of Errata and variants before referring to this Index.

अ

अक्ष (See बिभीत) २६८, ३६७ अगस्त्यपुष्प (Sesbania grandiflora, Pers. Beng. vaka ) ७०, ७२ अगुरु ( Aquilaria Agallocha, Roxb., Beng. aguru ) ६ अग्निक (See चित्रक) १७० अग्निजार ( A sort of sea-grown plant) ७१ अग्निधमनी ( A small species of kantakári, Beng. ganiri, also written अग्निदमनी) ५८ अङ्कोज ( Alangium Lamarkii, Thwaites, Beng. ankod, also written अङ्कोट) १२१,१५२ अङ्गनायिका ( d. r. अञ्जनाभिधा = शव्यकार्पासी ) ६० अङ्गार, अङ्गारक ( Charcoal of bamboo, catechu, jujube tree &c. ) ४२ अजदुग्धक (Goat-milk) १०६ अञ्जनायिका (See अङ्गनायिका) १६६ अजमारी ( = अजहा, cowach, carpopogon pruriens, Beng. álákushi ) ६० अजवारि ( Goat-urine ) १३८ अजशृङ्गिका ( A milky and thorny plant, with fruits of a crook- ed figure, like a ram's horn, Beng. medásingá)३६८ अजाक्षीर (Goat-milk) १२४ अञ्जन ( Here it refers to स्रोतो- ऽञ्जन, see स्रोतोऽञ्जन) १५५, ३७५ अतसीतैल ( Oil of अतसी, Linum usitatissimum, Linn., Beng. masinár tail) ४१६ अतिबला (Sida rhombifolia Linn, Beng. pítabeledá) ८७, १२२ अद्रिज (See शिलाजीत) १०० अनन्ता ( Hemidesmus Indicus, R. Br., Beng. anantamúl) ५७ अनुसारित (सारितस्य त्रिगुणगन्धका पुनः सारितम्) ३७६ अन्धनाल (नाल or pipe of अन्धमूषा, see अन्धमूषा ) ३६

2 INDEX [Left Column] अन्धमूषा (A sort of crucible) (formation of) ४६, ८४, ८५, १०४, १३२, २६४, ३१८, ३२०, ३२५, ३२८, ३३६, ३३८, ३४१, ४११, ४१३, ४२८ &c. अपामार्ग (Achyranthes aspera, Linn., Beng. ápáng) ६४, ७२, १२१, १६१, १७०, ३८८ &c. अपामार्गक्षार (Alkali of अपामार्ग) ८६, ११८ अभया (=हरीतकी. Terminalia chebula, Retz., Beng. hartuki) २६८, ४०२ अभिभवं (See अभिषेक) १५६, १६० अभिषेक (=स्नपन । "द्रुते वह्निस्थिते लोहे विरम्यशनिमेघकम्, सलि- लस्य परिक्षेपः सोऽभिषेक इति स्मृतः"—रस. स. Throwing water to a molten metal when it is on the fire) ५२ अभ्र (See अभ्रक) १२५ अभ्रक (Mica) (varieties of) ६८, ६६ अभ्रकपत्र (A plate of mica) ७५ [Right Column] अभ्रकसत्त्व (Essence of mica) १६६, ४०३ अभ्रतीक्ष्णक (See तीक्ष्णाभ्र) ३४४ अभ्रपत्र (See अभ्रकपत्र) ७५, २७२ अमल (See अभ्रक) १३२ अमलमाक्षिक (=तारमाक्षिक or रौप्यमाक्षिक. Iron pyrites of silvery, radiated crystals; see माक्षिक) १३६ अमृता (=गुडूची. Tinospora cor- difolia, Miers., Beng. gul- ancha) ८६ अम्ल (Acid) ४२, ६६, १००, १०३, ११४, ११६, १५५ &c. अम्लगण (A class of acids) ६४ अम्लवर्ग (See अम्लगण) १०७, १२६, १४४, ३५७ &c. अम्लवेतस (Rumex vesicarius, Linn., sour reed, country sorrel) ६४, ७०, ८२, ६०, १२२, १५६, ३४८ &c. अयः (Iron) ११७ अयःकटोरक (Iron-cup) ४२ अयस (Iron) १७६, १८२, २६८ अयस्कान्त (Loadstone) ७७, १२९,