भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

Rasarnava: Tantric Chemistry and Alchemy with Commentary

शिव-पार्वती संवाद (सम्पादक: प्रफुल्लचन्द्र राय एवं हरीशचन्द्र कविराज) द्वारा

DevanagariHindipublished558 पृष्ठ

WITH GLOSSARY. 9 [स्तम्भ १] कटुकोशातकी (A sort of bitter ghoshálatá, see कोशातकी) ३३३ कटुतुम्ब (See कटुतुम्बी) १७२, १७६ कटुतुम्बी (A wild variety of Lagenaria vulgaris, Sering, Beng. titláu) ६०, १३६, २२६ कटुतैल (Mustard oil) १३१, ३६२ कटुत्रय (=त्रिकटुक. The aggre- gate of three spices—ginger, long pepper and black pep- per, Beng. shunth, pipul and marich) ११४, १४३ २५८ कणा (=पिप्पली. Piper longum, Linn., Beng. pipul) ४०१ कण्टकारीरस (Juice of कण्टकारी =Solanum xanthocarpum, Schrad.) ३०६ कण्डूलसूरण (Itchy सूरण = Amorphophallus campanu- latus, Blume., Beng. buno ol) ८७ कतक (Strychnos potatorum, Linn., Beng. nirmali) १७२ [स्तम्भ २] कदम्ब (=माक्षिक. See माक्षिक) २६६ कदली (Musa sapientun, Linn., Beng. kalá) ६२, ६४, १२१, १४२, १६०, ४१६ &c. कदलीकन्द (Root-stock of the plantain tree, Beng. kalar ete) ६७, १३०, ३०६ &c. कदलीकन्दक (Root-stock of plan- tain tree) ७४ कदलीकन्दतोय (See कदलीकन्द- निर्यास) १३० कदलीकन्दनिर्यास (Watery juice of the root-stock of the plan- tain tree) १६१ कदलीकन्दसार (See कदलीकन्द- निर्यास) ६७, ११३ कदलीरस (Juice of the plantain) ६६, ६७, ६६ कनक (Gold) १२४, १३०, १७०, १७२, २४५, २६१, २६४, ४१३ &c. कनक (A sort of dhuturá called kanak dhuturá) ३३२, ३४१, ३५० ३६४ &c. 2

10 INDEX कनकमाक्षिक (=स्वर्णमाक्षिक. See माक्षिक) ३८५ कनकरस (Milky juice of kanaka dhuturá) ३८७ कन्द (=सूरण. See सूरणकन्द) ८६, ११८ कन्दपद्मिनी (A sort of महौषधि) ३१३ कन्या (=घृतकुमारी. Aloe Vera, Linn.) ३६८ कन्यारस (Juice of कन्या, see कन्या) ४०३ कपर्द (=वराटक. Beng. cowrie) ३८८ कपाली (Embelia Ribes, Burm., Beng. vidanga) ७३ कपाली (One of the impurites of mercury—see कापाली) ३६१ कपि (=कपिकच्छु=शूकशिम्बी. Mucuna pruriens, D. C., Beng. álákushi) ७०, ७२ कपित्थतोय (Watery juice of कपित्थ=Feronia elephantum, Corr., Beng. kathbel) १३१ कपिलाकृष्णागोतक्र (Buttermilk produced from the milk of a black-coloured kapilá cow) ४२४ कपोतक (The pigeon, Beng. páyrá) ४१६ कपोताख्य पुट (An apparatus for roasting, digesting or subliming metals, minerals, or drugs, called kapota, "यत् पुटं दीयते भूमौ अष्ट- संख्यवनोपलैः", see पुट and पुटपाक) ४४, १६१ कपोतिका (=चाणक्यमूलक. A sort of मूलक, Beng. chanak múla, see मूलक) ५७ कम्बु (Conch, Beng. sánk) ३८८, ३६०, ३६१ करक (=पलाशवृक्ष, Butea fron- dosa, Roxb.) ३४८ करञ्ज (Pongamia glabra, Vent., Beng. dahar karamchá) ११८ करञ्जतैल (Oil of करञ्ज) १०४, १०६, ३६४ &c. करञ्जफल (=कपित्थ. Feronia ele-

12INDEX
स कल्क इति कीर्त्तितः—योग-काकमाची (Solanum nigrum,
तरङ्गिणी) ७५, १२६, १७२,Linn., Beng. gudkáwáli)
(a stage of रस) ३४५५७, ५६ &c.
कवच (An armour. Here pro-काकमाचीरस (Juice of काकमाची)
bably it means the cover११४, १५१ &c.
which preserves the brain.काकसुण्डी (See काकतुण्डी) ६०
It is a technical tántricकाकविट् (Feces of a crow)
term, denoting certain man-३४८
tras, which preserve theकाकविष्ठा (See काकविट्) १८८,
life. See p. 27.) ४२३, ४२४२०७, ३५०, ३७४ &c.
कषोपल (A touch-stone, Beng.काकाण्डीफल (Fruit of कोलशिम्बी,
kastipáthar) ४२Beng. álákushi) ७५, ३४२
कस्तूरी (=मृगनाभि. Musk) ४२१,काकिनीबीज (Seed or kernel of
४३१काकिनी or गुञ्जा, or a sort
कांची (See काङ्क्षी) ६३, ३५५ &c.of creeper “स्थूलकण्टकपर्या-
कांस्यकृष्णा (Bell-metal and castप्ता प्रोक्ता सा काकिनी लता”
iron, see घोषकृष्णा) ३७७—रसकामधेनु) (d. r. कामाची-
काकजङ्घा (Leea hirta, Roxb.,बीज = काकमाचीबीज) ७२
Beng. kowáthengá, kántá-काकेष्टवारि (Water in which lea-
gudkáoli) ५७, ६० &c.ves of निम्ब are macerated,
काकतुण्डी (Asclepias curassavica,see निम्ब) ४०१
Linn., Beng. kowáthunti)काङ्क्षी (= सौराष्ट्रमृत्तिका. See
१३६सौराष्ट्री) ६३, १३१ &c.
काकमाचिका (See काकमाची)काच (A sort of salt called विट्-
३४०, ४१६लवण) ६४, ६६ &c.

WITH GLOSSARY. 13 काचकिट्ट (=काचमल. Excretion of mica mixed with saline earth, Beng. malamáti) ६२ काचकूपी (Glass-bottle) १८४ काञ्चन (Gold) (See सुवर्ण) ११५ काञ्चन (Bauhinia acuminata, Linn., Beng. kánchan) १४२ काञ्चनार (Bauhinia variegata, Linn., Beng. rakta kánchan) ३०८, ४२० काञ्चनी (Turmeric. Curcuma longa, Roxb., Beng. halud) ५६ काञ्जिक (A sour gruel prepared from the acetous fermenta- tion of powdered paddy and other substances, see धान्याम्ल) ४२, १२१, १५६ &c. काञ्जिकान्न (Boiled rice steeped in काञ्जिक, see काञ्जिक) ४१६ काञ्जी (See काञ्जिक) १६५ कान्त, कान्तज (See कान्तपाषाण) (Varieties of) ७६,८६,४०३,४२७ कान्तचूर्ण (Powdered कान्त, see कान्त) ४१३ कान्तचूर्णत्रुटि (A smallest por- tion of कान्तचूर्ण, see कान्त- चूर्ण) ४२८ कान्ततीक्ष्ण (A sort of cast iron called कान्तलोह) २६२ कान्तनाग (The best कान्त--सर्व्वतो- मुख कान्त, see p. ७७) ७९ कान्तपाषाण (A sort of stone called कान्त—as loadstone) ६८, ८६, ३१०, ३५१ &c. कान्तबन्ध (Binding of कान्त or loadstone) ३२५ कान्तमुख(The best कान्त--सर्व्वतो मुखकान्त, see p. ७७) १३५ कान्तलोह (Cast iron, Beng. kántilohá, d.r. कान्तिलोह, काललोह इति रसकामधेनु) ११७, १८२, ४०३ कान्ता (A plant called priyangu or krishnakali; d.r. काचा) १५२ कान्ताकान्त (d. r. कान्तिकान्त, कान्तिलोह, see कान्तलोह) २६८ कान्तसत्त्व (Essence of कान्तपाषाण) १६६, ४१४

14 INDEX कापालिकयोग ("मूषायां भस्मीकरणं तद्रक्तवर्णं कपालीयोगः" "वज्र- बन्धादिरञ्जनार्थं कपालीयोगाः" —रसकामधेनु) ८३, ३६० (Pro- bably a practice of the Kápálikas or worshippers of Siva of the left hand order, who carry a half of the skull as a cup for drinking spirituous liquors.) कापालिक्रम ("नागं शुल्कं तथा तीक्ष्णं कपालीक्रममुत्तमम् । तेनैव रञ्जयेत्तारं सप्तवारं पुनः पुनः ।"—"वज्रतीक्ष्णकपाल्या च शुद्धतारं वरं जयेत् । रञ्जयेत् सह हेम्ना तु भवेत् कुङ्कुमसंन्नि- भम् ॥"—रसकामधेनु) २६७, ३६१ कापालिरञ्जन ("कपालीयोगेन रञ्ज- नम्") ३५६ कपाली (One of the impurities of mercury,—अथवा कपाली, “कपाली कालिका वङ्गे नागे श्यामा कपालिका”—“कपाली वै वीर्य्यहानिं कुरुते नात्र सं- शयः"—रसकामधेनु) ३६१, ३६२ काम (मदनवृक्ष = दमनकवृक्ष. Arte- misia vulgaris, Linn.) १३६ कारञ्जक तैल (Oil of करञ्जक, see करञ्जतैल) ३६० कारवल्लिका (Beng. chhota kara- lá uchchhá) ६० कारवल्लीरस (Juice of कारवल्लिका, see कारवल्लिका) ४२२ कारवेल्ल (Momordica charantia, Linn., Beng. Bada karalá uchchhá) ६३ कारवेल्लक (See कारवेल्ल) ४१८ कार्पास (Gossypium herbaceum, Linn., Beng. kábás. Cotton plant) ६०, ८८, कार्पासपत्र (Leaf of cotton plant) ८८, १५४ कार्पासमूल (Root of कार्पास) ८५ कार्पासास्थि (=कार्पासबीज, seed of कार्पास) १३१, ३३८ कालकूट (A sort of poison, Beng. káthvish) ६५, १०३ कालिका (=काकोली. A root said to be brought from Nepal or Morung) ६०

16 INDEX कुडगोलोद्भव (Steeped in कुड- गोल or काञ्जिक) ३३६ कुडवराटक (A sort of cowrie, Beng. ghenchikori) ३८३ कुनटी (=मनःशिला. Realgar) १३३, २१८ &c. कुनटीघृत (Clarified butter pre- pared with realgar) ११३ कुमारी (=घृतकुमारी. Aloe vera, Linn. Var. officinalis) ५६, १३८, १५३ &c. कुमुद (Nymphæa lotus. Linn., Beng. sáluk) ७० &c. कुमुदिनी (A sort of दिव्यौषधि) २३० कुमुदी (Katphal or gámbhári tree) ३१५ कुम्भ (=शूर्पमान = 64 seers) १२३ कुरवक (Barleria cristata, Linn., Beng. raktajhintí) ६३ कुरङ्गिणी (=कुरङ्गिकी = मुद्गपर्णी, Phaseolus trilobus, Ait. Beng. mugáni) ५७ कुलत्थ (Dolichos uniflorus, Lamk.) ८२, ८३, ४१६ &c. कुलत्थक (See कुलत्थ) १३१ कुलत्थक्वाथ (Decoction of kula- ttha, see कुलत्थ) ६२, ६६ कुलिश (= वज्र, see वज्र) १७७ कुलिशक्षीर (=वज्रक्षीर=milky juice of स्नुही, see स्नुही and स्नुहीक्षीर) ७४ कुलीर (=कर्कट = a crab) ३७५ कुलीरास्थि (Crab-shell, see कर्का- टास्थि) ३५० कुलौषधि(धी) (See दिव्यौषधि) २०६ कुवेराक्ष (=वल्लीकरञ्ज or लता- करञ्ज, Beng. latákaranja) ११८ कुष्ठ (Saussurea Lappa, C. B. Clarke, Beng. kud) १७७ कुष्ठकल्लीरस (d. r. कुष्ठचीलीरस. Juice of kud and कल्ली=a tree called Bhavarasáli in Marháttá) ३०० कुष्माण्ड (Benincasa cerifera, Savi., Beng. kumdá) ११०, २५७, ४१८ कुसुम (Carthamus tinctorius,

WITH GLOSSARY. 17 Linn., safflower, Beng. kusumphul) ६६, ३२० कुसुम्भक ( See कुसुम्भ ) ४१६ कुसुम्भज ( [Oil of ] kusumbha, see कुसुम्भ ) ६५ कुहुकंविका ( d. r. कुहम्बिका or कुरण्टिका = साङ्कुशखडह्च ; a sort of creaper very difficult to be identified ) ६० कूपीपाषाण ( d. r. कूर्म्मपाषाण or कूपिकापाषाण ; the heap of pebbles in the bed of a river is called कूप, or कूपी or कूपिका ) ४६ कूर्म्म ( Tortoise ) ६६ कूर्म्मपृष्ठ ( Tortoise-shell ) ८३ कूर्म्मास्थि ( See कूर्म्मपृष्ठ ) १२१ कृताञ्जलि ( Mimosa pudica, Linn., Beng. Lajjávatí latá ) ६२ कृष्ण ( The best iron, i. e. steel ) ११७ कृष्णकनक ( Beng. black kanak dhuturá ) ६० कृष्णजीरक ( Nigella sativa, Linn., Beng. kála-jirá) ६० कृष्णतैलक ( Oil of कृष्णतिल or black sesamum Indicum, DC. ) ६२ कृष्णपर्णी ( Black ocimum sanc- tum, Linn., Beng. kála- tulasi ) ५८ कृष्णमार्जारी ( d. r. कृष्णमञ्जरी, a sort of creaper difficult to be identified ) ६१ कृष्णराजि ( = कृष्णसर्षप. Black mustard ) २२५ कृष्णविष ( A sort of virulant poison, see महाविष ) ६५ कृष्णा ( d. r. मूर्वा, a sort of crea- per "भिन्नकज्जलसंकाशा लता कृष्णासतेत्यसौ"—रसकामधेनु) ५७ कृष्णागुरु ( Black अगुरु, see अगुरु) २७६ कृष्णाभ्र ( Black mica ) ६८, ६६ कृष्णाभ्रक ( See कृष्णाभ्र ) १३३, २६२ &c. कृष्णाभ्रपत्र ( A plate of black mica ) ७४ कृष्णाभ्रसत्त्व ( Essence of black mica ) १७३

18 INDEX

[Left Column] कृष्णोन्मत्त (Black dhuturá, see धुतूर) २४० केतकी (Pandanus odoratissimus Roxb.) ६३, ११६ केशिनी (Nardostachys Jatamansi, Beng. जटामांसी) ५६ कोकिलत्रय (Three कोकिलs or charcoals, "शिखिभिः पावको- च्छिष्टा अङ्गाराः कोकिलाः स्मृताः"—रसकामधेनु, "जलेन सिक्ताश्चेत् तर्हि कोकिलाः"— do. 3 burnt charcoals steep- ed in water. Rasahridaya says also "खदिरकोकिलैः" or charcoals of catechu wood) १०४ कोकिला (=काकोली. A berry of the Calculus Indicus, brought from Nepal and Morung, Beng. kánklá) ३४७, ३४८ कोकिलाक्ष (Hygrophila spenosa, T. Ander., Beng. kuliákhá- dá, its seed is called tál- mákhná) ५७

[Right Column] कोकिलाक्षकबीज (Seed of कोकि- लाक्षक, see कोकिलाक्ष) ३४२ कोकिलाक्षीर (Milky juice of कोकिला or काकोली, see कोकिला) ३५० कोटराच्छी (Supposed to be को- टरपुष्पी = Vriddhadáraka, Beng. Vijtádak) ६० कोद्रव (Paspalum scrobicula- tum, Linn., Beng. kado- dhán) ८२, ८३, ३१४ कोद्रवक्वाथ (Decoction of कोद्रव, see कोद्रव) ८६, ८२, ८६ कोल (=बदर =Zizyphus Jujuba, Lamk., Beng. kul) १४० कोल (Here means कक्कोल, pro- bably Cocculus Indicus, and not बदर, since we have that word in the next line) ४१६ कोशातकी (Luffa acutangula Roxb., Beng. Ghoshá-latá) ६२, ११३ कोशातकीदलरस (Juice of the

WITH GLOSSARY. 19 leaves of कोषातकी, see कोषातकी) १४३ कोष्ठ ( See कोष्ठिका ) ११४ कोष्ठक (See कोष्ठिका) (Descrip- tion of ) ५३, ५४ कोष्ठिका ( Koshthí apparatus. See Hindu Chemistry by P.C. Ray, Vol. I. p. 89, Beng. Hápar) ४२, ४८ कौमारी (=कुमारी=घृतकुमारी. Aloe vera, Linn.) ६३ कौरण्डक ( Belonging to कुरण्डक =मदनवृक्ष=Randia dume- torum, Lamk.) १६८ कौवेरीमूल (Root of उत्तरवारुणी, see उत्तरवारुणी) १५० कौसुम्भ ( Juice of कुसुम्भ see कुसुम्भ ) ३८५ क्रान्ता (=बृहती. Solanum Indi- cum, Linn., Beng. viruti or vyákur ) २३७ क्रामण ( Penetration or trans- mission ) ११, ५६, १३६, १४९, १५०, १६२, &c. क्रामिकौषधि ( Transmitting plants ) ६२—६३ क्रोष्टुविङ्गा, (=शृगालविङ्गा, pro- bably Beng. chákuliá ) २७७ क्वथितजल (Decocted water) २५८ क्वाथ (Decoction generally pre- pared by boiling one part of vegetable substances with sixteen parts of water, till the latter is reduced to one-fourth, "पानीयं षोडश- गुणं क्षुष्णाद्द्रव्याद्विनिक्षिपेत् । मृत्पात्रे क्वथितं ग्राह्यमष्टमांशा- वशेषितम् । श्रुतः क्वाथः कषा- यश्च निर्यूहः स निगद्यते ॥" —योगतरङ्गिणी) ८६ खत्रियमारण ( Killing of वज्र of खत्रिय class, see p. 80) ८७ खमापाली ( d. r. क्षेमपाली. A sort of ओषधि) ६३ क्षार ( Alkali ) ४२, ६६, १००, १०३ &c. क्षारत्रय ( 3 sorts of alkali— सर्जिक्षार, यवक्षार and टङ्कण- क्षार, i.e. natron, saltpetre and borax) ६०, १४६, १५६

20 INDEX क्षारराज (=टङ्कणक्षार. Borax ) ११६ क्षारवर्ग (See क्षारत्रय) ७५ क्षाराम्ल ( क्षार alkali and अम्ल acid ) १५६ क्षाराष्टक ( Eight sorts of क्षार ) ७४ चितिकिड (A synonym of रसक, see रसक ) १०३ क्षीर ( Milk ) ४०१ क्षीर ( Milky juice ) ४०१ क्षीर ( Milk fried with sugar ) ४१६ क्षीरकञ्चुक (=क्षीरीवृक्ष, see कञ्चुकी) १५४ क्षीरकञ्चुका (See क्षीरकञ्चुक) ३५६ क्षीरकञ्चुकितोय ( Juice of क्षीर- कञ्चुकि, see क्षीरकञ्चुका) ४२८ क्षीरकन्द (

WITH GLOSSARY. 21 ख खग ( = कासीस, Sulphate of iron, see कासीस) ५१, १०८ खड्गारी (= खड्गिमार, Scirpus maximus, Beng. khadgako- shalatá ) ५८ खण्डसौराष्ट्री ( A variety of सौ- राष्ट्री earth, see सौराष्ट्री) १२० खदिर ( Acacia catechu, Beng. khayer ) ६६, १३६ खदिराग्नि ( Fire of खदिर wood, see खदिर) ३३६, ३४१ खदिराङ्गार ( Charcoal of खदिर wood) ३३८, ३४६ खरमञ्जरी (= अपामार्ग, see अपा- मार्ग) १६० खराग्नि ( तीव्राग्नि, intense fire ) ११४ खर्पर (= रसक [ खर्परीतुत्थक ], a sort of calamine or zinc ore) १०३, ३७८, ४३० खर्पर (= मृत्पात्र विशेष, Beng. kháprá ) १३८, २२०, ३३२ खल्ल [ Generally spelt खल्व in all the MSS.] A vessel or mortar for grinding drugs ) ४२, (made of different mat- erials) ५४, ( varieties of—as तप्तखल्ल) १७४ ; (and as शिला- खल्ल ) ३२८ खल्लपाषाण (See खल्ल) ३६८ खसत्व (= अभ्रसत्व. Essence of mica ) १३२, १३५ &c. खादिराङ्गार ( Charcoal of खदिर wood ) ११३ खुर ( Hoof ) ३६१ खेचर ( = कासीस, Sulphate of iron ) ६३ खेचरता ( A certain state of mer- cury ; the sky-going efficacy of mercury ) १८० खेचरी ( A sort of जारणा [see जारणा ] ) १७२ ; ( a sort of गुटिका or pill ) २६२, २७०, २७१ खोट ( One of the seven stages of mercury, Beng. जमक, पुट ) १८६, ( definition of ) १६०

22 | INDEX


Column 1

खोटक ( See खोट ) ७६, (defini- tion of ) १६० &c. खोट-बन्धन (Binding or fixation into पिष्टी, see पिष्टी, —"पिष्टी- बन्धस्तु खोटकः"—रसकामधेनु) १६४ गगन ( Mica, Beng. अभ्र ) ७१ गगनद्रुति ( Liquefaction of mica) १२२ गङ्गाद्यमुनामध्य ( By गङ्गा is meant the white fortnight on account of the whiteness of her water, and by यमुना is meant the black fortnight on account of the blackness of her water ; the मध्य or the middle point of these two fortnights is पूर्णिमा or the full moon ) १६३ गजकर्णिका ( Cucumis Melo, Linn., Beng. kákud ) ५८ गजदन्त ( Ivory, the elephant's tooth ) ३१०


Column 2

गजपुट ( गजाकारं पुटं, "गजप्रमाण- मूर्द्धाधः पुटं गजपुटं स्मृतम्", an apparatus for roasting metals or minerals in a pit in the ground, see पुट ) १११ गजारि ( =गजमादन-शल्लकीवृक्ष. Boswellia serrata, Roxb. Beng. gajamádan salái ) २१२ गजारौ ( See गजारि ) ६० गण्डोल (Treacle, molasses, Beng. guda ) ३७५ गट्टा (=पाटलवृक्ष, see पाटली) १५० गन्ध (See गन्धक) १४२ गन्धक ( Sulphur ) ( Origin of ) १०८, ( varieties of ) १०९, ( purification of ) ११० गन्धकचूर्ण ( Sulphur powder ) १८६ गन्धकजारण ( Calcination of sul- phur ) ४४ गन्धकत्रय ( Threefold sulphur, viz. red, yellow and white ; black sulphur is not availa- ble, see p. 109 ) ८६

WITH GLOSSARY. 23 गन्धकबन्ध ( Binding or fixation of sulphur ) ३६५ गन्धकशुद्धि ( Purification of sul- phur ) ११० गन्धचूर्ण ( See गन्धकचूर्ण ) २१६ गन्धतैल ( "आवत्र्तमाने पयसि दत्त्वा गन्धकजं रजः। तज्जातदधिजं सर्पिर्गन्धतैलं वदन्ति हि ॥" Sul- phurated butter prepared from milk boiled with the addition of sulphur ) ८६, ३४१ गन्धनाग ( Sulphurated lead, गन्धकजारित सीस) १७१, १८२ गन्धपाषाण ( Sulphur ) १२०, १३३, १५५ &c. गन्धपिष्टी ( Sulphur paste ) ३३४ गन्धर्व्वतैल ( एरण्डतैल, castor oil ) ६७ गन्धाभ्र ( Amalgam of sulphur and mica) ४३० गन्धाश्म (See गन्धपाषाण) २४६ गर्भद्रुति ( "द्रुतिं चरति सूतेन्द्रो यथाभ्रं च हुताशनः"—रस- सार। Liquefaction of met- als or minerals within mercury) १४०, १५५, १८५ &c. गर्भयन्त्र ( An apparatus for cal- cination of paste) ( Descrip- tion of ) ४५, ३४४ गाङ्गेरी (=नागवला, Sida spinosa, Linn. ) १५४ गार, गारा ( "जले चिरं प्रोर्णं मृत्तिका गारम्"—रसकामधेनु । Earth steeped in water for several hours, as is prepared for kánchá masonry, which is called tagár by the mas- ons ) ४८ गिरि (=शिलाजतु. Bitumen) १०० गिरिकर्णिका ( Beng. Aparájitá ) ५८, ३२५ गिरिकर्णी ( See गिरिकर्णिका ) १५२ गिरिजतु (=शिलाजतु. Bitumen ) १३२, २६८ गिरिदोष ( Impurities obtained in the stony mines of moun- tains ) ११७, १२६, १५४ गिरिमल्लका (=बोरक, [according

24 INDEX to रसकामधेनु, ] Nitre or Nitrate of potash, Beng. sorá ) १०१ गिरिसानुज (= शिलाजतु. Bitu- men ) ६६ गुग्गुलु ( Balsamodendron Mu- kul, Hooker, Beng. guggul) ११४, १३२ गुञ्जा ( Seed of Abrus precatori- us, Linn., Beng. kunch ) ५१, ६६ &c. (=6 yavas) १५१ गुड़ ( Treacle, molasses ) ६६, १११ &c. गुड़मोदक ( Sweetmeats made of treacle ) ४०१ गुडूची ( Tinospora cordifolia, Miers., Beng. Gulancha ) ११७, ३८८ गुणत्रय ( Here रस, हेम and वङ्ग are referred to by 3 qualities तमः, रजः and सत्व respec- tively—रसकामधेनु) ८८ गृहबर्बो ( = गृहपर्णी = गृहपत्रा = धूम्रपत्रा, Beng. támákpátá ) ३७४ गृध्रविट् ( Fæces of a vulture ) ३२६ गृध्रविष्ठा ( See गृध्रविट् ) ३२७ गृहकन्या (= घृतकुमारी. Aloe vera, Linn.) १५६, ३०८ गृहधूम ( Soot, Beng. jhul) २३६ गैरिक ( Red ochre, Beng. giri- máti ) १०८, ११२ &c. गैरिकशुद्धि (Purification of गैरिक, see गैरिक ) ११२ गोकर्ण (According to Madanapála —अश्वगन्धा ; but according to Rasakámadhenu—पलाश) १५४ गोक्षुर (Tribulus terestris, Linn., Beng. gokhri ) १२२ गोघृत ( Cow-ghee or clarified butter obtained from cow's milk ) १००, ११३, ३७५ गोजल ( See गोमूत्र ) १०० गोजिह्वा ( Elephantopus scaber, Linn., Beng. gojiálatá ) ५७, ६० &c. गोधूम ( Wheat. Beng. gam ) ११४.

WITH GLOSSARY. (Page 25)

[Column 1]

गोधावती ( = गोधापदी, Vites pedata, Vahl., Beng. goália- latá ) ३८७ गोधोहृता ( = नाकुली, a kind of रास्ना, Vanda Roxburghii, Beng. Nái—रसकामधेनु) ११८ गोपालक्री ( = गोरख चाकुलिया, see नागबला ) ११७ गोपित्त ( = गोरोचना, see गोरो- चना ) ११२, २२६, २६८ गोपेन्द्रमण्डली ( An assemblage of coccinella of various kinds, इन्द्रगोपकीटपुञ्ज ) १२२ गोभद्र ( d. r. गोभट्ट ; A synonym of रसक, see रसक) १०३ गोमय (Cowdung, Beng. govar) ४२ गोमयाग्नि (Fire of cowdung) ७४ गोमांस ( Beef ) ७४, १०६, १११ गोमूत्र ( Cow's urine ) ६८, १०७ &c. गोरम्भा ( A plant probably गो- रक्षा or गोरक्षी) ३४० गोरख ( Cow's milk, Beng. gôdugdha) १०७


[Column 2]

गोरमणा ( = गोजिह्वा, see गोजिह्वा) ११७ गोरोचना ( Concretions rarely found in the gall-bladder of the ox, or according to some in the brain of a cow) १३६ गोल (d. r. गोला = वन्धमूषा—रस- कामधेनु ; a sort of prepar- ation of मूषा in order to bind or fix रस ) ३४५ गोलक (Definition of ) ३४६, ३६६ गोशकृत् (गोमय, cowdung ) १०७ गोशकृद्भस्म ( Ashes of cowdung) ३६५ गोशृङ्ग ( Cow-horn ) २०८ गोसम्वी (A sort of plant difficult to be identified) ६० गोसर्पिः ( See गोघृत ) ३७७ गोस्तनमूषा ( A crucible resem- bling the shape of the udder of the cow ) १८४ गोस्तनी (See गोस्तनमूषा) ३७३ गौराभा ( = हरिद्रा, see हरिद्रा ) ८८

गौरीफल ( यथा रति उत्तरदेशे प्रसिद्ध मण्डुकच्छत्रिकत वृक्ष,― रसकामधेनु ; A plant known as akhá ) ११८ ग्रीष्मसुन्दर ( Mollugo cerviana Seringe, Beng. gimásák ) १५४ घ घन ( A synonym of लोह―रस- कामधेनु, see लोह ) १२३ घनध्वनि ( Cyperus rotundus, Linn., Beng. muthá ) ५७, १८८ घनरव ( See घनध्वनि ) ६२, ८२ घृत ( Ghee or clarefied butter ) १०७, २६८ &c. घृतोदक ( Ghee-water or water resembling ghee ) २३७ घोष ( = कांस्य, Bell-metal, an alloy of copper and tin ) १८८, २७६, ३२६, ३६० घोषरूप्प (कांस्य-लौह, Bell-metal and cast iron ) १२७, ३८२ घोषाकृष्ट ( Extracted from घोष or Bell-metal ) ३५८ च चक्रमर्द ( Cassia Tora, Linn., Beng. chakundá) ५७, २२६ चक्रमर्दक ( See चक्रमर्द ) ३८८ चक्रयन्त्र ( An apparatus of the shape of a wheel ) ३३५ चक्रयोग (Aid of चक्र, an appara- tus resembling a wheel ) ३२७ चक्राङ्गा ( See चक्राङ्गी ) ३४०, ३५७ चक्राङ्गी (= चक्राङ्गो) ( सुदर्शनलता, Beng. urtipurti) ६१ चक्रिका ( See चक्रमर्द) ६१ चक्री (See चक्रमर्द) ५६ चतुलपर्णी ( d. r. वर्त्तुलपर्णी ) ( a plant defined in the text ) २१४ चणकाम्ल (See चणकाम्लक ) ६०, १६१ &c. चणकाम्लक ( Acid of cicer arieti- num, Linn. Beng. gáchh

WITH GLOSSARY. 27

chholá, Hindi chanakloni ) ६४ चण्ड ( A fierce god, who is called भूतकालान्तक or destroyer of elements or existing beings) ४३६ चण्डाजी ( लिङ्गिनीलता according to राजनिघण्टु, but भूम्या- मलकी according to रसकाम- धेनु ) ५८ चण्डालीकन्द (= चण्डालकन्द, known as chandálsák ) ३३३ चन्दन ( Santalum Album, Linn. ) ६ चन्द्र (=तार = Silver ) २७०, ४२७ चन्द्रतोय ( See चन्द्रोदक ) २३२ चन्द्रवल्ली (=सोमलता according to राजनिघण्टु, but वाकुची and सोमा according to रस- कामधेनु ) ३४२ चन्द्रहेम ( The amalgam of silver and gold ) २०६ चन्द्रार्क ( The amalgam of silver and copper. "भागाः षोडश तारस्य ताम्रस्य द्वादशैकया। आवत्तितास्तु चन्द्रार्कं वर्णोत्कषे- करद्वयम् ।"—(रसकामधेनु) २८६, ३०८ &c. चन्द्रार्कपत्र ( Plates of silver and copper alloyed together ) १३६, २२३ चन्द्रार्कादि ( The moon, the sun and the rest ) ४३४ चन्द्रोदक (Moon-water or rather, fullmoon-water) (Definition- of ) २३१, ( Effect of ) २३३ चपल ( One sort of महारस, "(ईश्वरस्य) माक्षिकं कर्पूरजमलं सौवीराद्यं च नेत्रजम् । नागा- मलं तु चपलं मलं देहस्य टङ्क- णम् ॥” “नानाविधं विजानीयात् चपलाख्यं महारसम् । नाग- तारविशस्वर्णवज्रतीक्ष्णादिपूर्व- कम् ॥” “त्रिंशत्पलमितं नागं भानुदुग्धेन मर्दितम् । विमर्द्य पुटयेत्तावत् यावत् कर्षावशि- ष्टम् । न तत् पुटसहस्रेण क्षय- मायाति सर्वथा । चपलोऽयं समाख्यातो वार्तिकैर्नागसम्भवः ॥ इत्थं हि चपलः कार्यो वज्र-

28 INDEX

[Left Column] खापि न संशयः ॥—रसकाम- धेनु) ६५, १०० &c. चपलबन्ध (Binding or fixation of mercury by chapala, see चपल) ३२७ चपलालय (A sort of कान्तलोह, see कान्तलोह, "चपलालयं कान्तलोहम्" इति रसकामधेनुः। ११०, १८२, ४०४ चपलशुद्धि (Purification of चपल) १०१ चरसुखान्त [?] (शिलाजतु, Bitu- men—see रसकामधेनु) ६६ चम्भार (One kind of दरद, see दरद) १०५ चम्भारगन्धिक (A synonym of दरद, see दरद) १०६ चवी (=चविका, Piper chaba, Hunter, Beng. chai) ६३, १२२ चाङ्गेरी (Oxalis corniculata, Linn., Beng. ámrul) ६४, ३८१, ३६१ चाण्डाली (लिङ्गिनीलता according to राजनिघण्टु, but "चाण्डा-

[Right Column] लीति विनिर्दिष्टा त्रिचतुःपञ्च- धारिणी। सरक्ता क्षीरकन्दा च तया सूतो निबध्यते॥" accor- ding to रसकामधेनु) ३३८ चामीकरकर (Producing चामीकर or gold) १६६ चामीकररस (d. r. शाकवृक्षरस, कनकधत्तूररस, see कनकरस) ३८६ चारण ("चारणेन बलं कुर्यात्"— This process adds strength or efficacy to mercury; it is a part of जारण, see जारण) १४६, १५६ चिक्कण (यवचूर्ण, Barley powder) ११४ चिञ्चा (Tamarindus Indica, Linn., Beng. tetul) ६४, १८७, ३४२ चिञ्चाक्षार (Alkaline ash of tama- rind fruit) १३५ चिञ्चाफलाम्ल (Acid of tamarind fruit) १६६ चिञ्चाम्ल (Acid of tamarind; or it means Rumex vesicarius,

WITH GLOSSARY. 29 Beng. chukasák ) ३८२ चिञ्चारस (Juice or pulp of tama- rind fruit ) ३६१ चिञ्चास्थि ( The kernel of tama- rind fruit, Beng. tentul bichi ) ८४ चित्र ( See चित्रक ) १४४, २६८ चित्रक ( Plumbago Zeylanica, Linn., Beng. chita ) ११८, १२१, ( of 3 kinds) २२१ &c. चित्रकचार ( Alkaline ash of चि- त्रक, see चित्रक ) ७४ चित्ररस ( Milky juice of चित्र, see चित्रक) ३६१ चिरविल्व (=करञ्ज, see करञ्ज) ४१६ चीर ( A rag ) ४८ चूम्बक ( A sort of कान्त or कान्त- पाषाण, see कान्तपाषाण ) ७६ चूर्ण ( A powder prepared by pounding dry substances in a mortar with a pestle, and passing it through cloth ) ७५ चूर्णपारद ( A synonym of दरद, see दरद ) १०६ चूर्णबन्ध ( Binding or fixation of चूर्ण or powders ) ३५६ चूलिका (See चूलिकालवण ; चूलिका =नवसार इति रसकामधेनु, see नवसार ) १४२ चूलिकालवण ( A sort of salt, called by some writers as नवसार or nausadar ) ६४, १४२, १४३ (vide Hindu che- mistry, Vol. 1. p. 96 ) चूली (See चूलिकालवण) १४२ छ छत्री ( Disfigured mercury hav- ing the shape of an umbre- lla ) ३५२ छागचीर ( Goat-milk ) ११४, ३७७ छागमुत्र ( Goat-urine) ३८२, ३६८ छुछुन्दरी (A musk-rat or a shrew mole, Beng. chhuncho ) १३२ छेदन ( A graver, Beng. chheni) ४२

30 ज जतु (शिलाजतु, Bitumen) १०० जगुप्त (=हिङ्गु, Assafœtida) ४०१ जम्बीर (Citrus medica, Linn., Beng. godánebugáchh) ६४, ७०, १५९, २७१ जम्बीरकद्रव (Fluid of जम्बीर fruit, see जम्बीर) ३६० जम्बीरतोय (See जम्बीररस) ४३० जम्बीरफल (Fruit of जम्बीर, Beng. godánebu) ८६ जम्बीररस (Juice of जम्बीर fruit, see जम्बीर) २२७ जम्बीराम्ल (Acid of जम्बीर fruit, see जम्बीर) १४३, ३३७ जया (=विजया =भङ्गा, Beng. siddhi; or जपापुष्प; or “पीतक्षीराऽर्कपत्रच्छदनातीव- जनिता। विख्याता विजयेत्येषा रसबन्धविधौहिता॥”—रसकाम-