रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 327, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वादशस्तरङ्गः २८५ भा.टी.—बल, काल आदि के अनुसार गोदन्तभस्म की मात्रा एक रत्ती से लेकर तीन रत्ती तक दी जा सकती है ॥ २४२ ॥ यह तालकादिविज्ञानीय नाम एकादशतरङ्ग समाप्त हुआ । अथ शंखादिविज्ञानीयो नाम द्वादशस्तरङ्गः । अथ शंखस्य नामानि शंखस्तु शंखकः कम्बुस्त्रिरेखश्च समुद्रजः । सुनादो दीर्घनादश्च कम्बोजश्च प्रकीर्तितः ॥१॥ भा.टी. -शंख, शंखक, कम्बु, त्रिरेख, समुद्रज, सुनाद, दीर्घनाद, कंबोज ये सब नाम शंख के समझने चाहिये ॥ १ ॥ ग्राह्यशंखस्य स्वरूपम् वृत्तः स्निग्धः सूक्ष्ममुखो निर्मलश्चेन्दुसुन्दरः । दीर्घकायो गुरुश्चापि शङ्खः श्रेष्ठः प्रकीर्तितः ॥२॥ भा.टी.—गोलाकार, चिकना स्पर्श, सूक्ष्म मुख, स्वच्छ चन्द्रमा सदृश सुन्दर, बृहत् आकार और गुरुभार शंख औषधिकर्म में ग्राह्य समझना चाहिये ॥ २ ॥ शंखस्य द्वौ भेदौ शङ्खस्तु द्विविधः प्रोक्तो रसतन्त्रविचक्षणैः । प्रथमो दक्षिणावर्तो वामावर्तोऽपरो मतः ॥३॥ दक्षिणावर्तशङ्खस्तु प्रशस्तो देवपूजने । त्रिदोषघ्नो निधिश्वापि स्मृतो दारिद्र्यनाशनः ॥४॥ वामावर्ताभिधः शङ्खः सर्वत्र सुलभो मतः । अतः स एव वैद्यैस्तु मारणार्थं प्रयुज्यते ॥५॥ शंखस्य नामस्वरूपभेदोपयोगाः स्पष्टप्रायाः ॥ ३-५ ॥ भा.टी.—रसशास्त्रज्ञों ने शंख के दो भेद माने हैं । १—दक्षिणावर्तशंख, २—वामावर्तशंख । इनमें से दक्षिणावर्तशंख देवताओं की पूजा में काम आता है । यह त्रिदोषनाशक और दरिद्रता को दूर करनेवाली एक निधि (विशेष बहुमूल्य पदार्थ) मानी जाती है । वामावर्तशंख प्रायः सर्वत्र सुलभ होता है । अतः इसी को ही वैद्य लोग भस्म करने के काम में लाते हैं ॥ ३–५ ॥ अथ शंखस्य प्रथमः शोधनप्रकारः शङ्खन्तु खण्डशः कृत्वा पोट्टल्यां स्थापयेद्भिषक् । दोलायन्त्रे चतुर्यामं पचेज्जम्बीरवारिणा ॥६॥