भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 665, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 665

६४० रसतन्त्रसङ्ग्रहणी सूर्यकान्तस्य गुणाः सूर्यकान्तो मतो मेध्य उष्णश्चैव रसायनः । बलासवातशमनो विशेषेण च कीर्तितः ॥ १८५ ॥ सूर्यकान्तश्च मेध्योष्णत्वादिगुणः । उक्तं हि—"रविकान्तो भवेदुष्णो निर्मलश्च रसायनः । वातश्लेष्महरो मेध्यः सृजनाद्रवितुष्टिदः” इति । बलासः कफः । १८५ ॥ भा.टी.—सूर्यकान्त, मेधावर्धक उष्णगुण और रसायन गुण करनेवाला होता है । यह विशेषरूप से कफ तथा वात प्रकोप शामक होता है ॥ १८५ ॥ सूर्यकान्तस्य मारणम् सूर्यकान्तः सुसम्पिष्टः शिलाबलिसमन्वितः । सप्तधा पुटितो यत्नान्म्रियते नात्र संशयः ॥ १८६ ॥ भा.टी.—सूर्यकान्त को अच्छी तरह खरल में पीसकर समभाग शुद्ध मैनसिल और शुद्ध गन्धक मिलाकर सम्पुट में बन्द करके पुट में फूँक दें । इस प्रकार सात पुट मैनसिल और गन्धक के साथ देने से सूर्यकान्त की भस्म हो जाती है ॥ १८६ ॥ अथ चन्द्रकान्तस्य नामानि चन्द्रकान्तश्चन्द्रमणिस्र्तथा चन्द्रोपलाह्वयः । शशिकान्तश्चेन्दुकान्तः स एव परिकीर्तितः ॥ १८७ ॥ भा.टी.—चन्द्रकान्त, चन्द्रमणि, चन्द्रोपल, शशिकान्त, इन्दुकान्त, ये सब नाम चन्द्रकान्त के कहे जाते हैं ॥ १८७ ॥ जात्यचन्द्रकान्तस्य लक्षणम् यन्निर्मलं सुमसृणं शिशिरं च पीतं स्निग्धं परं सुविशदं परमं पवित्रम् । स्रावं स्रवत्यथ परं तुहिनांशुसंगा- ञ्चन्द्रोपलं खलु तदेव मतं तु जात्यम् ॥ १८८ ॥ चन्द्रकान्तपरिचयः—जात्यचन्द्रकान्तस्वरूपं यन्निर्मलेत्यादिना । उक्तञ्चा- भियुक्तैः—"स्निग्धं शीतं पीतामवासमन्तर्धत्ते चित्ते स्वच्छतां यन्मुनीनाम् । यच्च स्रावं याति चन्द्रांशुसङ्गात् जात्यं रत्नं चन्द्रकान्ताख्यमेतत्” इति ॥१८८॥ भा.टी.—जो चन्द्रकान्त साफ, चमकीला, स्पर्श में शीत और पीले रंग का, चिकनास्पर्श, विशद और पवित्र हो तथा चन्द्रमा के स्पर्श से उसमें से जलसदृश स्राव होने लगता हो, उसे उत्तम चन्द्रकान्त समझना चाहिये। १८८।