भारतकोश
रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)

रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)

Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary

गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा

DevanagariHindipublished584 पृष्ठ

पृष्ठ 327, कुल 584 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 327

भाषाटीकासहित । ( ३०१ ) अथ कासरोगचिकित्सा । बृहद्रसेन्द्र गुटिका । कर्षं शुद्धरसेन्द्रस्य गन्धकस्याभ्रकस्य च । ताम्रस्य हरितालस्य लौहस्य च विषस्य च ॥ १ ॥ मनःशिलायाः क्षाराणां बीजस्य कनकस्य च । मरीचस्य च सर्वेषां समं चूर्णं प्रकल्पयेत् ॥२॥ जयन्ती चित्रकं मानं खण्डकर्णोऽथ मण्डुकी । शक्राशनं भृङ्गराजं केशराजार्द्रसिन्धुकम् ॥३॥ एतेषां स्वरसेनापि कर्षमात्रेण मर्दयेत् । कलायपरिमाणान्तु वटिकां कारयेद्भिषक् ॥ ४ ॥ आर्द्रकस्वरसेनैव पञ्चकासान् व्यपोहति । हन्ति हिक्कां तथा श्वासं यक्ष्माणं सभगन्दरम् ॥५॥ अग्निमान्द्यारुची शोथमुदरं पाण्डुकामलाम् । रसायनी च वृष्या च बलवर्णप्रसादिनी ॥ ६ ॥ शुद्ध पारा, शुद्ध गंधक, अभ्रककी भस्म, तांबाभस्म, हरितालभस्म, लोहाभस्म, विष, मैनशिल, जवाखार, सज्जी, सुहागा, धतूरेके बीज और काली मिरच वह प्रत्येक औषधि एक एक कर्ष लेवे । पश्चात् सबको एकत्र पीसकर जयन्ती, चित्रककी जड़, मानकंद, खंडकर्ण, मंडूकी, भांगके पत्ते, भांगरेके पत्ते, कुकुरभांगरेके पत्ते, अदरख और सम्हालू इन प्रत्येकके एक एक कर्ष परिमाण रस लेकर उसमें खरल करके मटरकी बराबर गोली बना लेवे । अदरखके रसके साथ इन गोलियोंके सेवन करनेसे पांचप्रकारकी खाँसी दूर होती है । इससे हिक्का, श्वास, राजयक्ष्मा, भगन्दर, मंदाग्नि, अरुचि, शोथ, उदररोग, पाण्डु और कामला रोग नष्ट होते हैं । यह रसायन है, वीर्यवर्द्धक, बल और वर्ण वर्द्धक है ॥ १-६ ॥ ११