रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

प्रथमोऽङ्कः 75 In मन्दारमरन्द the regulation of the पदs in नान्दी is found as : “अष्टाभिर्दशभिः श्रेष्ठा तथा द्वादशभिः पदैः । अष्टादशपदैर्वापि द्वाविंशत्या पदैर्युता ॥”— The rhetorician विद्यानाथ is of opinion that the limitation of the number of the पदs in a नान्दी is not strictly observed— cf : ‘कैश्चिन्नान्द्यां पदनियमो नाभ्युपगतः’। In any case the नान्दी of रत्नावली is comparatively of abnormal length. नान्द्यन्ते—After the Nándi. This expression just after the four fore-going s'lokas indicates that those s'lokas constitute the नान्दी । If this expression had come just before the fore-going s'lokas as is the case with some old Mss. of विक्रमोर्व्वशी of Kálidása then these s'lokas would have been included within the drama proper, and then the question of the पदs would not have arisen. The definition of नान्दी is— “नन्दन्ति काव्यानि कवीन्द्रवर्गाः कुशीलवाः पारिषदाश्च सन्तः । यन्नादल'सञ्चनसिन्धुहंसौ तस्मादियं सा कथिताह नान्दी” ॥—नाट्यप्रदीपः । “आशीर्व्वचनसंयुक्ता स्तुतिर्य्यस्मात् प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संज्ञिता ॥” The नान्दी is here a part of पूर््व्वरङ्ग which acc. to Bharata consists of twenty-two parts with प्रत्याहार and others. But all other parts of पूर््व्वरङ्ग being left out in later times, नान्दी as essential for averting evils attending the performance of the drama, is retained as indispensable ; cf :— “यन्नाट्यवस्तुनः पूर्व्वं रङ्गविघ्नोपशान्तये । कुशीलवाः प्रकुर्व्वन्ति पूर््व्वरङ्गः स उच्यते ॥ प्रत्याहारादिकाङ्गान्यस्य भूयांसि यद्यपि । तथाप्यवश्यं कर्त्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये ॥” साः दः ।