रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

78 रत्नावली प्रयोगतः—By way of representation. प्र - युज् + घञ् = प्रयोगः । प्रयोग + तसिल् (in ३या) = प्रयोगतः i.e., प्रयोगेण । सकलजन etc.—Adj. to राज्ञः । “Delighting the hearts of all people.” सकलाः जनाः (कर्मधा) तेषां हृदयानि (६ष्ठीतत्) तेषां आह्लादीनि (६ष्ठीतत्) तस्य । The epithet indicates the popularity attained by the King Shri Harsha. अनुग्रहबुद्ध्या—अनुग्रहस्य बुद्धिः (६ष्ठीतत्) ३या । यथावत्—In proper manner. नाटयितव्या—should be represented. नट् + णिच् + तव्य + टाप् = कर्मणि । नेपथ्यरचनाम्—नेपथ्यस्य रचना (६ष्ठीतत्) ताम् । नेपथ्य means ‘dress’ ‘आकल्पवेषौ नेपथ्यम्’ इत्यमरः । “रामादिव्यञ्जको वेषो नटे नेपथ्यमिष्यते”—भरतः । यथाभिलषितम्—As desired. अभिलषितमनतिक्रम्य (अव्ययीभावः) । आवर्जितानि—“Inclined” hence ‘attracted.’ आ - वृज् + णिच् + क्त कर्मणि । Comp.—“आवर्जिता किञ्चिदिव स्तनाभ्याम्” etc.—Kumara. III. सकलसामाजिकानाम्—of all audience. समाज + ठञ् (इक) = सामाजिकः who appreciates poetry ; सामाजिक is otherwise called सहृदय । Definition of सहृदय as given by अभिनवगुप्त is:— ‘येषां काव्यानुशीलनाभ्यासवशाद् विशदीभूते मनोमुकुरे । वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता ते हृदयसंवादभाजः सहृदयाः ॥” —ध्वन्यालोकलोचनम् । निश्चयः—conviction. निः - चि + अप् । P. 12. परिषद्—Assembly (here audience by लक्षणा). परि - सद् + क्विप् । गुणग्राहिणी—Adj. to परिषद् । The audience should always be in the disposition of appreciating the merits of the poetry or drama. हारि—Attractive. Adj. to वत्सराजचरितम् । The story of the