रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

प्रथमोऽङ्कः 87 prophecy of the सिद्ध, the shipwreck of रत्नावली etc., which are not to be represented in the drama proper. विदूषकः—He is the court-wit, a constant companion of the king in the harem affairs. His characteristics are enumerated as :— “नर्मभेदप्रयोगज्ञो हास्य-कृन्नायकस्य च । नर्मवादी स वै नर्मसचिवश्च विदूषकः ॥” “कुसुमवसन्ताद्यभिधः कर्मवपुर्वेशभाषाद्यैः । हास्यकरः कलहरतिर्विदूषकः स्यात् स्वकर्मज्ञः ” ॥ सा. दः M. Willams says, “His attempts at wit are never very successful and his allusions to the pleasures of the table of which he is a confessed votary, are absurd contrasted with the senten- tious solemnity of the despairing hero, crossed in the prosecu- tion of his love-suit” etc. P. 24. Shloka. 9. निर्जितशत्रु—Adj. to राज्यम् ; निर्जिताः शत्रवो यस्य (बहु) तत् । This indicates the King to be free from all outward troubles. योग्यसचिवे—Refers to यौगन्धरायण । युज् + ण्यत् or योग + यत् = योग्यः ; योग्यः सचिवः ( कर्मधा ) तस्मिन् । भरः न्यस्तः—charge given ; नि – अस् + क्त कर्मणि । भृ + अप् = भरः । सम्यक्-पालन etc.—Adj. to प्रजाः । पालन is protection and लालन is ‘caressing’, ‘fondling, ‘bringing up’. लल् धातु + णिच् + क्त कर्मणि —लालित । प्रशमिताशेष etc.—Adj. to प्रजाः ; प्र – शम् + णिच् + क्त = प्रशमित । उपसर्ग means—calamity, ‘उपसर्गः पुमान् रोगभेदोपप्लवयोरपि’ इति मेदिनी । नास्ति शेषः येषां ( बहु ) ते अशेषाः । तादृशाः उपसर्गाः ( कर्मधा ), प्रशमिताः अशेषापसर्गाः यासां ( बहु ) ताः । This indicates how उदयन was dutiful as a king.