रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

202 रत्नावली “द्वार्थो वचनविन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः । प्रधानार्थान्तराक्षेपी पताकास्थानकं परम्” ॥ ( सा. द. ६।४८ ) चतुर्थं पताकास्थानमिदम् । पताकास्थान of this type may be called an instance of “Dramatic Irony”. P. 132. अचिन्त्याः—न चिन्त्याः ( नञ् तत् ) ; चिन्त् + ण्यत् or चिन्ति + यत् । प्रभावः—भू + घञ् = भावः ; प्रकृष्टः भावः ( प्रादितत् ) । Shloka 5. Here is described the miraculous power of gems, charms, and herbs by way of alluding to different Puránic in- cidents. श्रीपुरुषोत्तमस्य—श्रिया युक्तः पुरुषोत्तमः ( शाकपार्थिवादित्वात् समासः ) ; पुरुषेषु उत्तमः ( ७मीतत् ) . As षष्ठीसमास is barred in connexion with the superlative by the rule “न निर्धारणे”, ७मीतत्पुरुष is admitted here. But कैयट admits षष्ठीसमास in पुरुषोत्तम as this is no case of निर्धारण proper. पुरुष here means “the individual self.” पुरे शरीरे शेते इति पुरुषः । “पुरसंज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयनात् पुरुषो हरिः । शकारस्य षकारोऽयं व्यत्ययेन प्रयुज्यते ॥” शङ्कर-दिग्विजयः । पुरुषोत्तम here means “the Universal Soul”. Cf. “द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥” गीता (१५।१६—१८) So उत्तमः पुरुषः—कर्मधा ; राजदन्तादित्वात् पूर्वनिपातः । [ N. B. For details, vide, A. Shastri’s Gita XI, Pp. 14-15) मणिम्—This refers to the eminent jewel कौस्तुभ that was