रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

446 रत्नावली (14) प्रगमनम्—( उत्तरोत्तरवाक्यम् )—e. g. Conversation of the King, Jester, Susangatá and Ságariká in the plantain-bower. विदू—भो वअस्स ! दिट्ठिआ बड्ढसि...किमु स्यात् (Pp. 149-159). गर्भसन्धि—Its working begins in Act III. (Vide, Critical Estimate, Act III—Pp. 315-316 ). It has 13 elements ( अङ्गs ) [12 Acc. to दशरूपक ] which minutely work within this Act. They are :— (1) अभूताहरणम् (Suggestion by the use of clever words— व्याजाश्रयं वाक्यम् )—e. g. काञ्चनमाला—साधु रे—वसंतअ साहु...संधिविग्गहचिंताए । (P. 220). (2) मार्ग ( तत्त्वार्थकथनम् )—e. g. विदूषकः—जअदु जअदु पिअवअस्सो ! भो वअस्स ! दिट्ठिआ बड्ढसि तुमं समीहिदकज्जसिद्धीए (P. 232). (3) रूपम् (Remark with logical argument—वितर्कवत् वाक्यम् )— e. g. मनसिजं प्रकृत्यैव दुर्लक्ष्यं च etc. (P. 227). दशरूपके—दृष्टो कोऽपि...देव्या वासवदत्तया (Pp. 241-245). (4) उदाहरणम् ( उत्कर्षयुक्तं वचनम्—A thoughtful speech) e. g. बाणाः पञ्च मनोभवस्य etc. (P. 227) and दशरूपके—विदूषकः ( सहर्षं ) ही ही भो ! कोसम्बीराअलाहेणवि...तक्केमि (P. 232). (5) क्रमः ( भावतत्त्वोपलब्धिः—Knowledge of the feelings of another )—e. g. शीतांशुर्मुखमुत्पले...बिम्बाधरे (P. 251). Here वासवदत्ता knows the feelings of the King towards Ságariká. दशरूपके— सञ्चिन्त्यमानाभिः, राजा—उपस्थितप्रियसमागमस्यापि...तुङ्गागमणं (P. 250)—इति वत्सराजस्य सागरिकामभिलषत एव आन्तसागरिकाप्राप्तिः । (6) संग्रहः ( Gift and satisfying words—सामदानार्थः )—e. g. राजा—साधु वयस्य ! इदं ते पारितोषिकम् ( इति हस्तादवतार्य कटकं ददाति (P. 233).