रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

'452 रत्नावली प्रासङ्गिकस्य भाविनोऽर्थस्य सूचकं रूपं पताकावद्भवतीति पताकास्थानकम्। तच्च तुल्येतिवृत्ततया तुल्यविशेषणतया च द्विप्रकारम् अन्योक्तिसमासोक्तिभेदात्। यथा— यातोऽस्मि पद्मनयने इत्यादि ( Act. III P. 236). यथा च तुल्यविशेषणतया— उद्दामोत्कलिका मित्यादि ।"—दशरूपक १।१४ ]। "Normally the actors speak aloud (prakásham) to be heard by all those on the stage as well as by the audience, but asides (?) (svagatam, átmagatam) are frequent, meant to be heard by the audience alone. If the need arises for making a remark to be heard by one actor only, it is made in the form of a confidence (apaváritam, apavárya), while a private conversation (janántikam) is arranged by the actors holding up three fingers, the thumb (?) and ring finger being curved inwards (tripatáka)...it is possible to avoid bringing on a person by speaking in the air (ákáshabháshita) pretending to hear the reply and repeating it, while a similar purpose can be served by a voice from behind the scene."—Keith, Sanskrit Drama, Pp. 304-305. “सर्व्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं स्वगतम् मतम् ॥६४॥ त्रिपताककरेणान्यानपवार्य्यान्तरा कथाम् ॥६५॥ अन्योऽन्यामन्त्रणं यत् स्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् । रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्त्यापवारितम् ॥६६॥ किं ब्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत् । श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत् स्यादाकाशभाषितम् ॥६७॥ —दशरूपक (१) नाटिका लक्षणम् नाट्यशास्त्रे— स्त्रीप्राया चतुरङ्का ललिताभिनयात्मिका विहितार्था । प्रवृत्तगीतपाठ्या रतिसम्भोगान्विता चैव ॥६२॥