ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

श्रीः। ऋतुसंहारम्। चन्द्रिकया समेतम्। प्रथमः सर्गः। यः समस्तविदुषां शिरोमणिर्येन राजति सभा विपश्चिताम्। तं महीश्वरकृताङ्घ्रिवन्दनं नीलकण्ठपितरं नमाम्यहम् ॥ शृङ्गारैकप्रधानं यदृर्तुसंहारनामकम् । काव्यं तत्कालिदासीयं व्याख्यास्येऽहं यथामति ॥ अप्रचारतमोमग्ना कालिदासकृतिर्यतः। क्रियतेऽतश्चन्द्रिकेयं विबुधानन्ददायिनी ॥ अथ तत्रभवान्कालिदासनामा कविश्चिकीर्षितस्य ग्र- न्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थम् ‘आशीर्नमस्क्रिया वस्तु- निर्देशो वापि तन्मुखम्’ इत्याशीराद्यन्यतमस्य मङ्गलत्वेन तदन्यतरद्वस्तुनिर्देशरूपं मङ्गलमाचरन्नादौ ग्रीष्मकालवर्ण- नरूपां कथां प्रियायै कश्चिन्नायकः प्रस्तौति— प्रचण्डसूर्यः स्पृहणीयचन्द्रमाः सदावगाहक्षतवारिसंचयः। दिनान्तरम्योऽभ्युपशान्तमन्मथो निदाघकालोऽयमुपागतः प्रिये ॥ १ ॥ प्रचण्डेति॥ प्रचण्ड उग्रः सूर्यो दिवाकरो यस्मिन्स तथोक्तः। १. ‘क्षम.’ २. ‘समुपागतः.’