रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

७२ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ यमः ] लेखनीं पुस्तकं हस्ते कुक्कुटं दण्डमेव च । महामहिषमारूढः कृष्णाङ्गश्च यमो भवेत् ॥ ६१ ॥ [ निर्ऋतिः ] खड्गखेटकहस्तश्च कतिका(कर्त्तृका?)वैरिमस्तकम्। दंष्ट्राकरालास्यं कुर्याच् श्वानरूपञ्च (श्वानारूढञ्च?) नैर्ऋतम्॥६२॥ [ वरुणः ] वरदं पाशपद्मञ्च कमण्डलुन्तथा करे । मकरा(नक्रा?)रूढश्च कर्त्तव्यं वरुणं पश्चिमादिशि ॥ ६३ ॥ [ वायुः ] वरं ध्वजपताकञ्च कमण्डलुन्तथा करे । मृगारूढं प्रकर्त्तव्यं वायुदेवं (तलो ? मरुद्)दिशि ॥ ६४ ॥ [ कुबेरः ] गदा-निधि-बीजपूरं कमण्डलुं करे तथा । गजारूढं प्रकर्त्तव्यं सौम्यायां धनदं दिशि ॥ ६५ ॥ ६२ । श्वानारूढमिति श्वा रूढमित्यर्थः, अदन्तः श्वानशब्दोऽपि कुक्कुरार्थकः । अयं खरारूढ इति कालिकापुराणम् (अ० ७९, ६१ श्लो०) । 'दंष्ट्राकरालवदनः श्वानारूढश्च राक्षसः' (रूप० २ अ०) इति रूपमण्डने पाठः । 'शवारूढम्' इति काश्यपशिल्पे (४८।४७) पाठः । एवञ्च यद्यपि यथाकामं 'खरारूढ' 'शवारूढ'योरन्यतमः पाठः शुद्धत्वेनोपादातुं शक्यते तथाऽपि साम्य- बाहुल्याद् रूपमण्डनपाठसाम्याच्च बन्धनीमध्यस्थपाठ एव शुद्धत्वेन निर्णीतः । ६३ । 'नक्रारूढः स कर्त्तव्यो वरुणः पश्चिमाथितः' (रूप० २ अ०) इति रूपमण्डने पाठः । यद्यपि यादस्त्वचाविशेषेण मकरो नक्रश्चेत्युभावेव वरुणस्य वाहनीभावे स्वरूपयोग्यौ तथाऽपि छन्दोऽनुकूलत्वेनान्यत्रोपलब्धेश्च नक्र इत्येव पाठः शुद्धत्वेन कल्पितः । वरुणो हंसारूढ इति जलाशयतत्त्वधृतहयशीर्षपञ्चरात्रम् । ६४ । यद्यपि 'तलो' इत्यत्र 'मरुद्' इति पाठकल्पनम् एकान्ततः कल्पनैव, तथाऽप्यर्थ- वैधुर्यादनन्यगत्या तथा पाठः कल्पितः । निपुणैः शब्दसाम्यमनुबुध्य पाठान्तरमनुसन्धातव्यम् ।