रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

३८ देवतामूर्तिप्रकरणम् रक्ताम्बरधरं देवं रक्तयज्ञोपवीतिनम् । रक्तोष्णीषं रक्तनेत्रं रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ ३ ॥ जटाकृतचन्द्रदेवं त्रिनेत्रं तुङ्गनासिकम् । महा(रक्तं?वक्त्रं) महाबाहुं खड्गखेटकधारिणम् ॥ ४ ॥ रक्तास्यं रक्तनयनं रक्तकुण्डलधारिणम् । रक्तालंकारसंयुक्तं स(र्वा?र्पा)भरणभूषितम् ॥ ५ ॥ इति वामदेवः । दंष्ट्राकरालविकटास्यं सर्पशीर्षं विलोचनम् । रुण्डमालाधरं देवं सर्पकुण्डलमेव च ॥ ६ ॥ भुजङ्गकेयूरधरं सर्पहारोपवीतिनम् । योनिशं (?) कटिसूत्रञ्च वृश्चिकामालिका गले ॥ ७ ॥ नीलोत्पलदलश्याममतसीपुष्पसन्निभम् । पिङ्गभ्रूपिङ्गजटिलं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ ८ ॥ तक्षकं पुष्टिकञ्चैव पादौ च नूपुरौ कृतौ (?) । अघोरस्य स्वरूपन्तु कालरूपमिवापरम् ॥ ६ ॥ महावीर्यं महोत्साहमष्टबाहुं महाबलम् । लासयन्तं रिपुबलं निवेशो यत्र भूतले ॥ १० ॥ ६। 'दंष्ट्राकरालवदनम्' इत्येवं कृते छन्दोहानिः पुनरुक्तिश्च परिहृते भवतः । रुण्डमालेति, रुण्डं कबन्धः, 'कबन्धो रुण्डमुच्यते' इति हारावली । ७। योनिशमिति दुरूहार्थस्यास्य पदस्य पाठान्तरमनुसन्धेयम् । वृश्चिकेति दीर्घत्वं छन्दःसौन्दर्यार्थम् । ८। अतसीति क्षुमापुष्पं नीलवर्णम् । ९। तक्षकमिति । अत्र 'तक्षकः पुष्टिकश्चैव पादयोर्नूपुरौ कृतौ' इति सुश्लिष्टार्थकः सम्भाव्य- मानः पाठः । पुष्टिक इति सर्पविशेषस्य नाम, तक्षकः प्रसिद्धः । १०। निवेशो यत्र भूतले इति । यत्र भूभागे देवस्य निवेशः स्थितिरतत्र रिपुबलं त्रासयन्तमित्यर्थः ।