भारतकोश
साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

Sahityadarpana of Vishwanatha with Hindi Commentary

कविरत्न आचार्य विश्वनाथ / पं. शालिग्राम शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished506 पृष्ठ

पृष्ठ 10, कुल 506 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 10

भूमिका। ९ तापतिरुचे। पुरा पुत्रीयन्ती सरस्वती तुषारगिरौ (तपस्यामास) प्रीतेन मनसा तां विरिञ्चः प्रोवाच-पुत्रं ते सृजामि। अथैषा काव्यपुरुषं सुषुवे। सोऽभ्युत्थाय नपादोपग्रहं छन्दस्वतीं वाचमुदीचिरत्। यदेतद्वाङ्मयं विश्वमर्थमूर्त्या विवर्तते। सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देयं तावकौ॥ तामाम्नायहृष्टचरीमुपलभ्य भाषाविषये छन्दोमुद्रां देवीं ससंमदमङ्कपर्यङ्केनादाय तमुदलापयत्। वत्स, सच्छन्दस्काया गिरः प्रणेतः, वाङ्मयमातरमपि मातरं मां विजयसे। प्रशस्यतमं चेदमुदाहरन्ति यदुत 'पुत्रात्पराजयो द्वितीयं पुत्रजन्म' इति। तत्त पूर्वे हि विद्वांसो गद्यं ददृशुर्न पद्यम्। तदुपज्ञमथात छन्दस्बद्धं प्रवर्त्स्यति। अहो श्लाघनीयोऽसि। शब्दार्थौ ते शरीरम् संस्कृतं मुखम्, प्राकृतं बाहु, जघनमपभ्रंश पैशाचं पादौ, उरो मिश्रम्। समः प्रसन्नो मधुर उदार ओजस्वी चासि। उक्तिचूर्णं च ते वच, रस आत्मा रोमाणि छन्दांसि, प्रश्नोत्तर- प्रवह्लिकादिकं च वाकेलि, अनुप्रासोपमादयश्च त्वामलंकुर्वन्ति। भविष्यतोऽर्थ- स्याभिधात्री श्रुतिरपि भवन्तमभिष्टौति- चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्या आ विवेश॥ (ऋ सं. ३ अष्ट. ८ अ. १० व.) 'तथापि संवृणु प्रगल्भस्य पुंस कर्म, बालोचितं चेष्टस्व' इति निगद्य निवेश्य चैनमनोकहाश्रयिणि गण्डशैलतलनल्पे स्नातुमभ्रगङ्गा जगाम। तावच्च कुशान् समिधश्च समाहर्तुं निर्गतो महामुनिरुशनाः परिवृत्ते पूपव्युध्मोपहतं तमद्राक्षीत्। कस्यायमनाथो बाल इति चिन्तयन् स्वाश्रमपदमनेषीत्। क्षणादाश्वस्तश्च स सारस्वतेयस्तस्मै छन्दस्वतीं वाचं समचारयत्। अह्लादिताशयन् स चा- भ्युवाच— या दुग्धापि न दुग्धेव कविदोग्धृभिरन्वहम्। हृदिनः संनिधत्तां सा सूक्तिधेनुः सरस्वती॥ इति। तत्पूर्वकमधेतॄणा च सुमेधस्त्वनादिदेश। तत प्रभृति तमुशनसं मन्त' कवि- रित्याचक्षते। तदुपचाराद्य कवय कवय इति लोकयात्रा कविशब्दश्च 'कॄ वर्ण इत्यस्य धातो. काव्यकर्मणो रुपम्। काव्यैकरुपत्वाच्च सारखतेयोऽपि काव्य- पुरुष इति भक्त्या प्रयुज्यते। ततश्च विनिवृत्त। वाग्देवी तत्र पुत्रमपश्यन्ती मध्येहृदयं चक्रन्द। प्रसङ्गतश्च वाल्मीकिमुनिवेशा सप्रश्रयं तमुदन्तमउदाहृत्य भगवतो भृगुसूतेराश्रमपदमदर्शयत्। सापि प्रस्रुतपयोधरा पुत्रादादापाली ददाना शिरसि च चुम्बन्ती स्वस्तिमता चेतसा प्राचेतसायापि नहर्षये निभृतं सच्छन्दांसि वचांसि प्रायच्छत्। अनुप्रेषितश्च स तया निषादनिहतसहचरीकं क्रौञ्चयुवानं दृष्ट्वाऽ- कार्यानिशं क्रदन्तमुदीक्ष्य शोकाच्छ्लोकमुद्बगाद—