साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

यहाँ पृष्ठ की पाठ्य सामग्री का देवनागरी में लिप्यंतरण है:

१२ साहित्यदर्पणे —न् वेदान् प्रहिणोत् । तमात्मदेवं शरणं प्रपद्ये संसारसागरनिमज्जनत्रासत्रम् ... । आचार्यदेवो योगदर्शने—'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' (१।२४) इत्येवं लक्षयन् सूत्रितं पुनर्व्याचिख्यासायां— ... 'सत्त्वोत्कर्षतश्चैवोत्कर्षात्' (१।२६) इत्यनेन गुणप्राधान्यविभक्तं ... सूत्रयते । इयं च 'हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे—' (ऋ. सं. ८ ... ) इति श्रुत्यनुगुणीतया 'स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तत ॥' इति स्मृत्या प्रथमशरीरिणो ब्रह्मणो ... इति प्रतीयते । तत्र पूर्वे द्वितीयस्य शरीरिणः श्रवणस्मरणा- दयस्तन्मुखे साम्प्रतं ब्रह्मणो हृदि वेदाः प्रादुर्बभूवुरिति । तत एव 'तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये' इत्यादि स्मर्यते गोप्यादिकालो ब्रह्मद्वारको वेदानां प्रकाश इति । तथा चाम्नायते—'यज्ञेन वाचः पदवीयमायन्तामन्व- विन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम्' (ऋ. सं. ८. २. २३) इति । 'युगान्तेऽन्तर्हितान्वे- दानितिहासांश्च सर्वशः । भेजिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा ॥' इति । ... युगमात् सृष्ट्यादिरपि तत्प्रणयनकालो न भवितु- मर्हति । तथा हि स्म—'वाचा विरूप नित्यया' (ऋ. सं. ६. ५. २५) ... चाम्नायते । एतदेवाकलथ्य भगवता जैमिनिना पूर्वमी- मांसादर्शने—'कर्मैकेषां चाकर्तत्वात्' (१।१।१६) इत्यादिद्वादशसूत्रैरनित्यतां वेदानां निरस्य 'उक्तं च नित्यत्वम् परमैश्वर्यात्' (१।१।१८) इत्यादि ... । उत्तरमीमांसायामपि भगवता पाराशर्येण बादरायणेन वेदानामनित्यतां सूत्रयतापि । 'अत एव च नित्यत्वम्' (१।३।२९) इति वेदनित्यत्वमप्यवधारितम् । अथ यदि मन्त्राणां द्रष्टार एव ऋषयः प्रतीयन्ते—'उतासि मैत्रावरुणो वसि- ष्ठोर्बश्या ब्राह्मणो मनसोऽधि जातः । द्रप्सं स्कन्नं ब्रह्मणा दैव्येन विश्वेदेवाः पुष्करे त्वाऽददन्त' (ऋ. सं. ५. ३. १६) इति । एतदुपक्रम्य निरुक्तम् (५ अ. ४ पा. २ ख.) (ऋ. सं. ५ अ. ३ प्रपा. ४ अनु. २२ वं.) इति च, तद्व्याख्यानं निघण्टौ (२ अ. २-३) इत्येवमादयोऽन्येऽपि म- न्त्रा दृश्यन्ते । तत्र कथं तेषामनपौरुषेयत्वमित्याशङ्क्योच्यते— ... पूर्वकल्पादौ तादृशानेव मन्त्रानृषिषु द्युममाणान् स्वात्मनि साक्षात्कृत्य ऋषयो महर्षयः ... पुनःपुनरुद्घोषय- न्तीति द्रष्टृत्वमात्रमेव ऋषीणां प्रामाण्यमिति । अत एव पुराणेष्विति- हासादिषु च 'ऋषिः' इति शब्दव्युत्पत्तिरेवमादर्शिता, 'ऋषेर्दर्शनात्' इति ... ग्रन्थेषु दृष्टव्यः । ... शब्दप्रमाणागमस्यौत्पत्तिकता ज्ञान- साधनत्वञ्च सुप्रसिद्धम् । अतस्तत्साधनं वेद- रूपं साहित्यमुपादेयं न वेत्यभ्युपगन्तव्यदृष्ट्या मध्य- ममार्गेण शास्त्रस्यास्य प्रामाण्यमुपपादयन् मध्य-