साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भूमिका । १३

मुपलभ्यन्ते । तथा हि—छान्दोग्ये “यो ह वै वसिष्ठं वेद, वसिष्ठो ह स्वानां भवति, वाग्वाव वसिष्टः” इति वसिष्ठपदार्थव्युत्पादनम् । एवमन्येषामपि व्यङ्ग्या द्रष्टव्या । निरुक्ते “—इन्द्रशत्रुः तत्को वृत्रो मेघ इति नैरुक्ताः, त्वाष्ट्रोऽ सुर इत्यैतिहासिका अपां च ज्योतिषो च मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते तत्रो- पमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति, अहिवत्तु खलु मन्त्रवर्णा ब्राह्मणवादाश्च—” ( २. ५. २) इति वृत्रवृत्तान्तत्वम् । एवं प्रजापतेः सुतानुगमनम्, इन्द्रस्य अहल्या- भिगमनम्, इत्यादि नियतार्थतया नीयमानमुपलभ्यते । श्रूयते हि ऋक्संहिता- यां 'सूर्य सुभद्रा उपसो न जार—' ( १. ५. १३) इति । 'उपो न जार पृथुपाजो—' ( ५ २ १३ ) इति च । एतदेव पुनर्कृक्संहितायां ऐतरेये ब्राह्मणे—'प्रजापतिर्वै स्वा दुहितरमभ्यध्यायद् दिवमित्यन्य आहुरुषसमित्यन्ये ताम्ऋश्यो भूत्वा रोहित भूतामभ्यैत्— इति कथारूपेण निरूपितम् । अत्र जैमि- निसूनभाष्यवार्तिककारा —'प्रजापतिस्तावत्प्रजापालनाधिकारादादित्य एवोच्यते। न चारुणोदयवेलायामुषसमुद्यन्नभ्यैत् । सा तदागमनादेवोपजायत इति तद्दुहितृ- त्वेन व्यपदिश्यते । तस्या चारुचदिरणाद्बीजनिक्षेपात्स्त्रीपुरुषसंयोगवदुपचार- न्त्याहुः । यथोक्तं 'प्रजानाथ नाम प्रथमममिव सा दुहितर मचं रोहिता रिरक्षयिषुरभवद् वपुषा । बहुष्यापेयांत दिवमपि सपत्राकृतममुं दन्वन्तं तेऽद्यापि तदभित्त ऋक्षवापरभत ॥' इति नक्षत्रपुरुषसंनिवेशदर्शितं मन्त्रान्तवर्ध- मपि द्रष्टव्यम् । एवमेव ऋक्संहितायां 'उदीरय पितरा जारमभगं—' ( ३. ६ १० ) इति । एतत्पदमालम्व्य तैत्तिरीयारण्यके —'—वै राम्बन्धित्, अहल्यायै जार, धै विश्वामित्र, गौतमब्रुवाण—' ( १. १२ ) इति पाणिनि- सूत्रीय शब्दव्याख्यानाद् ( ६ । १ । २७ ) तथा शतपथब्राह्मणे ( ३. ३. ४. १८ ) । परमेतावताऽप्यत्र वाल्मीकीये रामायणे किञ्चित् ( १ ४८-४९ ) उक्तं निरुक्तकारा —'आदित्योऽत्र जार उच्यते रात्रेरितरः—' ( ३. ३ ४) । वार्तिककारा अपि—'एवं सहस्राक्षस्य परमेश्वर्यनिमित्तेन्द्रशब्दस्य सतो द्य महतो रात्रिनाशस्य रात्रेरहल्याशब्दवाच्यायाः क्षयात्मकत्वात् हेतुत- याऽतः तस्यां दोषे निवृत्ते रात्रिरादित्याज्जारेत्युच्यते, न तु परमार्थिक- एव इति धियः । एतेनैव पिता मेधा इति सिद्धम् ॥ सङ्घ पुरुपसूक्ते— 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥' (ऋ. सं. १०. ९०. १६, य. सं. ३१. १६, अथर्व. सं. ७. ९९ आदि) इति । ऐतरेये—'अग्निना वै देवा अग्निमयजन्त— अग्निहोत्रेणैवैते प्रायश्चित्तिमकल्पयन्' (१. ४. ७) इति । स्कन्दस्वामिनापि— अग्निमुद्दिश्याग्निसाधनेन कर्मणा देवा यजनमकुर्वन् । पूर्वेण दर्शपूर्णमासशब्देन प्रधानमुच्यते' (ऋ. सं.) इत्यर्थविवृतिदर्शनेनैतदवगम्यते यद् बहुशाखासम्प्रतिपन्नं तदपि मन्त्रव्याख्यानं मूलतः प्रा- चीनपरम्परयाऽनादित्वमेव सिद्धं वेदस्यानवधार्य्यम् । तस्मात् पूर्वोक्तयु- क्तिभिरेवापि वैदिकशब्दानां नित्यत्वं प्रतिपादितं भवति । तत्र दिङ्मात्रं दृश्यते शब्दार्थ सम्बन्धा- र्थानामनित्यत्वप्रतिपादने । तथाच सूत्रकारेणोक्तम्— 'यथा लौकिकेषु प्रयोगेषु' २ अ० सू० २