साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तत्र यत्र तु रतिः प्रकृष्टा नाभिष्टमुपैति विप्रलम्भोऽसौ । अभीष्टं नायकं नायिकां वा । सं च पूर्वरागमानप्रवासकरुणात्मकश्चतुर्धा स्यात् ॥१८४॥ तत्र श्रवणाद्दर्शनाद्वापि मिथः संरूढरागयोः । ग्रहणम् ॥ तद्भेदौ शृङ्गारभेदौ ॥ तत्र तयोर्मध्ये । विप्रलम्भमाह—य- त्विति । तुशब्दश्चार्थः । तत्र रसे प्रकृष्टा प्रकरणादिना प्रधानत्वं प्राप्ता रति- रस्ति । नायिका नायको वा अभीष्टं नायकं नायिकां वा नोपैति नोपभुङ्क्तेऽयं विप्रलम्भ इत्यर्थः । तथा चोपभोगाभावसवलितप्रकृष्टरतिविषयो रसो विप्रलम्भ इत्यर्थः । करुणादौ शोकोद्दीपनतया रतिसत्त्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणाय प्रकृतेति । सम्भोगेऽतिव्याप्तिवारणाय उपभोगाभावेति । विप्रलम्भसमानविषयके ज्ञानान्तरे संस्कारे वा अतिव्याप्तिवारणाय रस इति । अन्ये तु—'यत्र तु संसवलितत्वाद्रातिर्न प्रकृष्टा अभीष्टमुपैति विषयीकरोति स विप्रलम्भ.' इति व्याकुर्वन्ति । तन्न । करुणे ऽतिव्याप्तेः । यदि च 'यत्र' इत्यस्य 'शृङ्गारे' इति व्याकारात्करणे नातिव्याप्तिरि त्युच्यते तदा 'अभीष्टमुपैति' इत्यस्यानर्थक्यम् । अभीष्टविषयरतेरेव शृङ्गारत्वेन परिणामात् । अपरे तु—'नायिकादिभिरभीष्टं नोपैति न सङ्गच्छते । तथा चाभी- ष्टविच्छेदसवलिता रतिर्यन्त्र स विप्रलम्भ ' इत्याहु । तन्न । प्रणयमानादावभीष्ट- विच्छेदाभावेनाव्याप्ते । केचित्—"संयोग सुखसमित्तो विप्रलम्भस्तु दुःखयुक् । रतिन्त्यो प्रकर्ष स्यादाधिक्यात्समुद्गगयो ॥' इति दर्शनाद् दुःखसवलितरतिव्या- विभावको रमो विप्रलम्भ "इत्याहु । तन्न । प्रणयमाने तु सायोगाद्व्याप्ते ॥ स च विप्रलम्भ चतुर्धा इतीदमुपलक्षणम् । विरहोऽपि वेदितव्य । स च गुणादिरततद्वा- त्त्वात् । संगमप्रतिरोधो यथा—'कि म्द प्रियया-' इत्यादि (१२४ पृ.)। अन्यथा श्चन्वे प्रथमः । वियोगकालावच्छिन्न चे द्वितानः । सयोगश्च न द्वयो. मानानादिर- व्यन् । एकतरगमनेनाश्चादिसद्भावे विप्रलम्भस्येव वर्णनात् । एव वियोगोऽपि न वैदत्रिकल्पन् । दोषयोक्तत्वात् । तन्नादावपि मभोगवियोगस्वान्त.करणवृत्ति- दोषौ । यन्मुतुने निदुन्स्थानादि दौ । तत्राद्यो यथा—'शयिता सविधेऽप्यनीश्वरः सम्प्रविहर्तुमनो मनोरथान् । दयता दयितानतामुख दमनाग्रप्रदना निगच्छते ॥' इति । दितो यथा—'रामो न वरा ... प्रमादग्रस्तं रूपयन्नथ वनं दरीमन्दिरमारुह्य- ... । निःश्वासमविमुखो, विषयद्व्यापारविन्मुखो बालः सोऽपि न हिव प्रतिलब्धसंज्ञस्तूर्ण प्रच्छन्नविद्यो रसगङ्गाधरे ॥ इति यदि स दुःखे ... भवति विशेषात् दूरेऽन्योऽन्यमागतं तदं इति ... इति यदि स दुःखे. .. ८ ...