साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १७९ तत्र भावी यथा मम— 'यामः सुन्दरि, याहि पान्थ, दयिते शोकं वृथा मा कृथाः, शोकस्ते गमने कुतो मम, ततो बाष्पं कथं मुञ्चसि । शीघ्रं न व्रजसीति मां गमयितुं कल्पादियं ते त्वरा, भूयान्त्स सह त्वया जिगमिषोर्जीवस्य मे संक्रमः ॥' भवत्यथा— 'प्रस्थानं वलयैः कृतं, प्रियसखैरस्रैरजस्रं गतं, धृत्या न क्षणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवितप्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ॥' निर्दीयमानत्वात् । एवं च विच्छेदस्यैतस्य सम्भवतया भावित्वम् । द्वितीये वर्तमानत्वम् । त्रिविधंः पूर्वोक्तम् । अन्यथोक्तुं सङ्क्रान्तदिशावगम्यत एवेत्यभिप्राय- भेद ॥ याम इति । वर्तमानसामीप्ये लट् । गमनसम्भावनयैवा त्रय यद् 'पान्थ' इति सम्बोधनं तत्त्वप्रियानल्प प्रेमाभावसूचनम् । तदपास्य दयितेत्यनेन 'दयिते' इत्यनेन सम्बोधनम् । तत्र शोकन्नकरिति हेतोर्नार्थ इत्यनतिशयम् । जीवस्य प्रस्थानम् सङ्क्रमतः । अत्र दयन्तनिविष्ठेत्यस्य गमनस्य सम्भावन- मात्रम् ॥ प्रस्थानमिति । प्रस्थानस्य विधिना सर्वैरपि प्रति नारीणां पञ्चविधम् । भो जीवित, प्रियत्वदपास्यै इति तस्य अकार्यं मन्यम् । अत्र च प्रियतमे यातुं निश्चितचेतसि इति तथा च यत्प्रतितिष्ठत्कथं किं सर्वं त्यज्यते । तैरिदं त्वं गच्छन् विसर्प । विरहाद्धि गद्गते शशीमुखे न भविष्यति । तद्विरहाद् एव दलयिष्यतं निधन इति व्याहारेण च किम् प्रियतापम् । प्रस्थानम्—प्रस्थानमिति । सर्वैरपि । वलयेरनन्तरम् प्रस्थानं कृतमिति सम्बन्धः । प्रियसखैरित्यनेन सार्थत्वं सूचितम् । एव धृत्या व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः इति व्याख्यातम् । चित्तानुगेनेव जीवितवर्यो हि प्राणधारणार्थम् । सर्वे मुक्ताश्च यद्वा व्यवसित- मित्येतद्विशेषणम् इत्युक्तं निश्चितचेतसि यातुं प्रस्थिते सार्थस्त्वयि गते मुच्यते, न चेत् पूर्णोऽपि सर्वथाऽप्रमत्ततया त्वयापि त्यज्यतेऽस्माकम् सर्वथापि त्वत्कृतागन्तव्या । गन्तव्ये सति जीवितप्रियसुहृत्सार्थः किम् युक्तस्तैस्तैर्न त्यक्तव्य इति व्याचक्षते । तथा सति यत्प्रस्थानं कृतं तदनुचितम् । यद्वा निश्चितं यत् गमनं तदयुक्तम् इति सङ्गम्यते गन्तव्ये सति प्रस्थानमिति सङ्क्रान्तार्थस्य सूचनम् । गच्छता त्वया त्यज्यते ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...