साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१८२ साहित्यदर्पणे तथा च भरतः—'यत्किंचिल्लोके शुचि मेध्यमुज्ज्वलं दर्शनी- वा तत्सर्वं शृङ्गारेणोपमीयते (उपयुज्यते च)' इति । किं च। कथितश्चतुर्विधोऽसावानन्तर्यात्तु पूर्वरागादेः ॥ २१३ ॥ यदुक्तम्— 'न विना विप्रलम्भेन संभोगः पुष्टिमश्नुते । कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान्रागो विवर्धते ॥' इति । तत्र पूर्वरागानन्तरं संभोगो यथा कुमारसंभवे पार्वतीपरमेश्वरयोः प्रवासानन्तरं संभोगो यथा मम तातपादानाम्— 'क्षेमं ते ननु पक्ष्मलाक्षि-किमअ खेमं महञ्जि दिठं, एतादृक्चेतना कुत -तुह पुणो पुट्ठ सरीरं जढो । केनाह पृथुल. प्रिये-पणइणीदेहस्स समेलगात्, त्वत्त मुञ्रु न कापि मे-जह ट्ठहं खेमं कुढो पुच्छसि ॥' एवमन्यत्राप्यूह्यम् । क्रमेणैव च संभोगभेदानाह -- किं चेति । एतद्भेदाऽऽविर्भावतया पक्षानां सूचनम् । आदिना मानप्रवासकरणाविप्रलम्भानां ग्रहणम् ॥ अश्नुते प्राप्नोति एतेन पूर्वरागादिकं विनापि संभोगः संभवतीति सूचितम् । तथा च प्रत्यग्रप्रत्य- भेदेन संभोगो द्विविधः । विप्रलम्भानन्तरं संभोगः प्रकृष्टः । स च प्रत्यग्रप्र- भेदेन चतुर्विधः । तादुपगताऽऽकृष्ट इति पाठश्च ॥ क्षेमं ते इति । संस्कृतं नायकस्य प्रश्नः, प्राकृतं नायिकाया उत्तरम् ... ... ... ... ...