साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१८६ साहित्यदर्पणे अथ रौद्रः— रौद्रः क्रोधस्थायिभावो रक्तो रुद्राधिदैवतः । आलम्बनमरिस्तत्र तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥ २२७ ॥ मुष्टिप्रहारपातनविकृतच्छेदावदारणैश्चैव । संग्रामसंभ्रमाद्यैरस्योद्दीप्तिर्भवेत्प्रौढा ॥ २२८ ॥ भ्रूविभङ्गाङ्गुलीनिर्देशबाहुस्फोटनतर्जनाः । आत्मावदानकथनमायुधोत्क्षेपणामि च ॥ २२९ ॥ उग्रतावेगरोमाञ्चस्वेदवेपथवो मदः । अनुभावास्तथाक्षेपक्रूरसंदर्शनादयः ॥ २३० ॥ मोहामर्षाद्यस्तत्र भावाः स्युर्व्यभिचारिणः । यथा— 'कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निर्मर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः । नरकरिपुणा सार्धं तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम् ॥' यस्य स ॥ रौद्ररसमाह—रौद्र इति । तच्चेष्टा रिपुचेष्टा । ता विशिष्याह मुष्टीति । विकृतं विरुद्धाचरणम् । छेदः खङ्गादिना । अवदारणं शूलादिना अस्य रौद्रस्य । 'अवदानं कर्मवृत्तम' इत्यमरः ॥ कृतमिति । द्रोणशिरश्छेदे क्रुद्धस्याश्वत्थाम्नोऽर्जुनं प्रति सवोक्त्योक्तिरियम् । इदं मत्पितृशिरश्छेदरूपं गुरुपातकं तत्कारणं कर्म यैरुद्यतायुधैर्मर्यादाशून्यैरेत एव मनुजपशुभिर्भवद्भिः कृतमनुमतं दृष्टं वा, नरकरिपुणा कृष्णेन सार्धं भीमकिरीटिसहितानां तेषां मेदोमांसैरसृजा दिशां दिग्गवस्थितभूतानां बलिं करोमीत्यर्थः । अयमेतत्क्षणवर्त्येव । अत्राश्वत्थाम्नः क्रोधः स्थायिभावः । तदत्कार्यमुद्दीपनम् । तादृशगर्जनमनुभावः ॥ २३० ॥

1. रौद्र इति । क्रोधस्थायिभावको द्विपदालम्बनकृतोद्दीपनोद्भटो रक्ताङ्गः विवृद्धगर्वादिसञ्चारिणो रौद्र इति ॥
2. कृतमिति । दृढं रौद्रग्मस्य जनकेना वृत्तिर्नास्ति, अतः 'नराकारैरपीर्यावनवद्ध- वेगोन्मदैरे मद्बीजपुण्यांशुकः गग्निमाद्यस्य वृश्वति । अद्य पतन्तु निदयं दानववृन्द- दूतप्रचण्डतुरिदमङ्गे मम परश्वधो भैरवः ॥' इत्युदाहार्यम् । क्या च गगनगङ्गा- परशुरामयोक्तिः । अत्र मटोद्धता वृत्तौ रौद्रस्य परमोन्नतिना परिपुष्यति ॥ १. 'आलम्बनं विरोधी स्याद्' ग २. 'हस्तनिर्देशबाहुप्रस्फुरणाद्यनुभावतः । मोहामर्षाद- न्ततदिग्यभिचारिमाद् ॥' इति ग