साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१०२ साहित्यदर्पणे द्वापर्णमङ्गाण्यङ्गानि सङ्घातान्भानवो दश । भार्याविनाकृतेन्द्राद्याः कथ्यन्ते नावाणि विशाम्पते । अथ शान्तः— शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः ॥ २४५ ॥ कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः । अनित्यत्वादिनाऽशेषवस्तुनिःसारता तु या ॥ २४६ ॥ परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यावनादयः ॥ २४७ ॥ महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः ॥ २४८ ॥ निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः । यथा— 'रथ्यान्तरं चरन्नथ्या वृत्तमुत्कण्ठयाऽनया' द्रगे सत्रासं च सशङ्कं च सदयं द्रष्टव्य तैर्नागरैः । निर्वाणीकृतचित्तसुधारसमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्कं करट कदा दृक्पुटाभित्ता विलुण्ठिष्यति ॥' पर्यन्त उल्लसत् कपालपुट पिधानपात्रावरणप्रारूपोऽङ्कस्तस्य तेन द्राग् झटिति मिलद्गच्छमानं ब्रह्माण्डं एव भाण्डं कुम्भः । व्याहारे श्रामन् व्या- पिण्डितो बहुलाहूतधाण्डमा महत्तमं नमः । प्राग् इदानीमपि । जरांऽच्छन्द गन्थालमध्ये जायमान शब्दो बहुला भवता संनिधौपणदम् । तत्र लक्ष्मण विस्मयो वपुश्छरालम्बनेन तस्यातिदीर्घत्वगुणोद्भापनेन स्ताम्मुक्ता अनुभावने व्यक्त आश्चर्य रसनामापद्यते ॥ शान्तरसमाह—शान्त इति । अत्र निर्वेदः स्थायिभावः । एतत्पक्षे अनभाननीयत्वमेवालम्बनम् । शमस्य व्यभिचारित्वे स्थायित्वायोगात्, शमस्य स्थायित्वेनानुभूयमानत्वाच्च ग्रन्थकृता तदुपेक्षितम् रोमाञ्चाद्या इत्याद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रथ्यान्तरिति । कस्यचित् तन्निर्वेदस्योक्तिरियम् । रथ्या गृहसमीपदेशः, तन्मध्ये चरतो भिक्षार्थं भ्रमतः अध्वर्गैर्नागरैश्च बाभत्सनेपदर्शनेन त्रासः, अनुपादकन्थाधारणेन कातुरम् दीनत्वेन दया । निर्वाणीकृत कामादिनाशेन निष्प्रतिबन्धङ्करुणो यश्चित्सुधार- ज्ञानामृतस्य रस आस्वादस्तस्य मुदा तज्जन्यानन्देन निद्रायमाणस्य मुदितनेत्रस्य

1. उपेक्षितमिति । अत्र यद्वक्तव्यं तत् 'शमो निरीहावस्थायाम्' इत्यादि- हितम् (१६६ पृ.) ॥