साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२०२ साहित्यदर्पणे रौद्राभासो यथा— 'रक्तोत्फुल्लविशाललोलनयनः कम्पोत्तराङ्गो मुहु- र्मुक्त्वा कर्णमपेतभीर्धृतधनुर्बाणो हरेः पश्यतः । आध्मातः कटूकोक्तिभिः स्वमसकृद्दोर्विक्रमं कीर्तय- न्‍नंसास्फोटपटुर्युधिष्ठिरमसौ हन्तुं प्रवृत्तोऽर्जुनः ॥' भयानकाभासो यथा— अशक्नुवन्सोढमधीरलोचनः सहस्ररश्मेरिव यस्य दर्शनम् । प्रविश्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरं निनाय बिभ्यद्दिवसानि कौशिकः ॥' स्त्रीनीचविषयमेव हि भयं रसप्रकृतिः । एवमन्यत्र । भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादिविषये स्यात् ॥ २६६॥ स्पष्टम् । भावस्य शान्तावूदये संधिमिश्रितयोः क्रमात् । भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शबलता मता ॥ २६७ ॥ रक्तोत्फुल्लेति । कर्णं सूतपुत्रं प्रतिशरम् । 'हरे' इत्यनादरे षष्ठी । पश्यतः कृष्णमनादृत्येत्यर्थः । आध्मातो दृप्तः । 'कटूकोक्तिभि' इत्यत्र 'अनले' इति रूपकं व्यङ्ग्यम् । स्वं स्वकीयं स्कन्धस्य करेणाघातोऽंसास्फोटस्तत्र पटुः । तस्य रौत्त्यर्थे । अत्र ज्येष्ठभ्रातरि गुरौ रोषोऽनुचितः ॥ अशक्नुवन्निति । यस्य राज्ञः पश्य । कौशिक उल्लूकः । इन्द्रः पेचकश्च । अत्रानौचित्यं दर्शयति—स्त्रीति ॥ भावाभास इति । प्रथमादिपदेन चिन्तादीनां द्वितीयादिपदेनाननुरागिण्यादीनां ग्रहणम् । यथा—'नैवामुयाकरमुखी तरलायताक्षी मा स्मेश्योनतगतिमित्र...

1. भावस्येति । भावस्य शान्तिर्नाशः । स चोत्पत्तिकालप्रविष्ट एव । उत्तर उत्पत्तिः । मदिराद्युत्थानविभूतयोरन्योन्याभिभावनयोग्ययोः समानाधिकरणम्, ... एकदेशवृत्तिरेकविशिष्टेऽन्यविशिष्टत्वम् । शबलता बाध्यबाधकभावापन्नानामुदयादीनां वा संप्लवः व्यामिश्रत्वम् । एकत्रान्यवृत्तिजनकज्ञानगोचरत्वमिति यावत् । औत्सुक्य- द्वाधहर्षः ॥
2. रक्तेति । कौरवेषु कर्णं सूतपुत्रं प्रत्यपगतभीः सन् क्रीता 'अग्नि' इति शेषः । तत्र तदनु प्रवृत्तोऽर्जुनोऽपराधे इति भीतिं प्रवृत्तान् निवारयति । तथा यतः दैवं हरिं पश्यतः—निरीक्षेण पश्यति । अत्र नीचादिरेव मैत्री कृतं दैवेन देवं हरिं, व्योम्नि स्थिते हरौ न प्रतिभूपानं कृतम् । पूर्वमपि तथा सन्न रथोद्धृतैर्महदौर्बल्यं युधिष्ठिरः, न तस्य स्वपित्रे भ्रात्रे अनुज्ञाते हेतूः प्रवृत्तः । अत्र ज्येष्ठभ्रातरि चानादरम् । रौद्ररस- व्यक्तिनिमित्तत्वादननुगुणत्वाविशेषादाभास भावः, तथाहि रौद्रस्याभासोऽयम् ।