साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १९९

उद्बुद्धमात्रस्थायिभावो यथा— 'हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥' अत्र पार्वतीविषया भगवतो रतिः । ननूक्तं प्रपाणकरसवद्विभावादीनामेकोऽत्राभासो रस इति (८८ पृ०) तत्र संचारिणः पार्थक्याभावात्कथं प्राधान्येनाभिव्यक्तिरित्युच्यते— यथा मरिचखण्डादेरेकीभावे प्रपाणके ॥ २६१ ॥ उद्रेकः कस्यचित्क्वापि तथा संचारिणो रसे । अथ रसाभासभावाभासौ— अनौचित्यप्रवृत्तत्व आभासो रसभावयोः ॥ २६२ ॥ अनौचित्यं चात्र रसानां भरतादिप्रणीतलक्षणानां सामग्रीरहि- तत्वे एकदेशयोगित्वोपलक्षणपरं बोध्यम् । तच्च बालव्युत्पत्तये एकदे- शतो दर्शयते— उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च । बहुनायकविषयायां रतौ तथानुभयनिष्ठायाम् ॥ २६३ ॥ दर्शितत्वात् ॥ हरस्त्विति । परिवृत्तेति वृत्तेत्यर्थः । अत्रेति । उमामुखावलोक- नरूपानुभावमात्रेण व्यक्ता रतिरुद्दीपनविभावादिकृतपरिपोषराहित्येन रसतां नापद्यत इति भावव्यपदेश एवास्योचित इति भावः ॥ अनौचित्येति । रसभावयोरनौचित्येन प्रवृत्तत्वे वर्तमानत्वे सति रसाभासो भावाभासश्चेत्यर्थः ॥ अत्र रसानामनौचित्यमा- ह—अनौचित्यमिति । अनौचित्यपदमित्यर्थः । सामग्रीरहितत्वे विभावादि- समुदायरूपत्वाभावे । एकदेशयोगित्वं यत्किंचिल्लक्षणसंबन्धः, तदुपलक्षणपरं तद्बोधतात्पर्यकम् । तच्च अनौचित्यं च उपनायकेति । अथाग्रे 'दक्षिणाद्याश्च नायका' इत्युक्तम् (१९९ पृ.) तत्र पदलक्षणे (९७ पृ.) 'कुलीन' इत्यनेन सत्कुलजातत्वम् । 'शीलवान्' इत्यनेन सद्‌वृत्तत्वं च नायकस्य लभ्यते । 'नायकास्यान्यपूर्वापि रत्या- समावैर्युक्ता (१०७ पृ.) इत्यनेन नायिकायाश्च सद्‌वृत्तत्वं लभ्यते । नायकस्य विधि- दृगोधिक्ताऽने नायिकायाश्च निषिद्धपुरुषसङ्गमे सद्‌वृत्तत्वं न भवतीति तद्विरुद्धत्वात्क- स्य तयोरनादरभावाचे तेरनौचित्यम् । निषिद्धेनेति उक्तं शृङ्गारतिलके— 'सेदन्निभिरद्विजराजहीनवर्णाभिगम्य प्रमदा न गम्या । व्यप्रान्धः प्रव्रजित चिकित्सिताद्यै धर्मार्थकामोनभवैः ॥' इति । एवं योषितामपि सदन्त्याडय पुरुषा निषिद्धा । एवं च मुनिगुरुपत्नीगतायां चेति चकारेण सदन्त्याडिपूज्यो बोध्यः । उपनायकसंस्थामित्यत्र संबन्ध्याद्यन्यतम उपनायको बोध्यः । अन्यत्र 'बहुनाय- कविषयायाम्' इति 'प्रतिनायकनिष्ठत्वे' इत्यन्योरुदाहरणं व्यर्थं स्यात् । बहुनाय-