साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १९९

उद्बुद्धमात्रस्थायिभावो यथा— 'हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥' अत्र पार्वतीविषया भगवतो रतिः । ननूक्तं प्रपाणकरसवद्विभावादीनामेकोऽत्राभासो रस इति (८८ पृ०) तत्र संचारिणः पार्थक्याभावात्कथं प्राधान्येनाभिव्यक्तिरित्युच्यते— यथा मरिचखण्डादेरेकीभावे प्रपाणके ॥ २६१ ॥ उद्रेकः कस्यचित्क्वापि तथा संचारिणो रसे । अथ रसाभासभावाभासौ— अनौचित्यप्रवृत्तत्व आभासो रसभावयोः ॥ २६२ ॥ अनौचित्यं चात्र रसानां भरतादिप्रणीतलक्षणानां सामग्रीरहि- तत्वे एकदेशयोगित्वोपलक्षणपरं बोध्यम् । तच्च बालव्युत्पत्तये एकदे- शतो दर्शयते— उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च । बहुनायकविषयायां रतौ तथानुभयनिष्ठायाम् ॥ २६३ ॥ दर्शितत्वात् ॥ हरस्त्विति । परिवृत्तेति वृत्तेत्यर्थः । अत्रेति । उमामुखावलोक- नरूपानुभावमात्रेण व्यक्ता रतिरुद्दीपनविभावादिकृतपरिपोषराहित्येन रसतां नापद्यत इति भावव्यपदेश एवास्योचित इति भावः ॥ अनौचित्येति । रसभावयोरनौचित्येन प्रवृत्तत्वे वर्तमानत्वे सति रसाभासो भावाभासश्चेत्यर्थः ॥ अत्र रसानामनौचित्यमा- ह—अनौचित्यमिति । अनौचित्यपदमित्यर्थः । सामग्रीरहितत्वे विभावादि- समुदायरूपत्वाभावे । एकदेशयोगित्वं यत्किंचिल्लक्षणसंबन्धः, तदुपलक्षणपरं तद्बोधतात्पर्यकम् । तच्च अनौचित्यं च उपनायकेति । अथाग्रे 'दक्षिणाद्याश्च नायका' इत्युक्तम् (१९९ पृ.) तत्र पदलक्षणे (९७ पृ.) 'कुलीन' इत्यनेन सत्कुलजातत्वम् । 'शीलवान्' इत्यनेन सद्‌वृत्तत्वं च नायकस्य लभ्यते । 'नायकास्यान्यपूर्वापि रत्या- समावैर्युक्ता (१०७ पृ.) इत्यनेन नायिकायाश्च सद्‌वृत्तत्वं लभ्यते । नायकस्य विधि- दृगोधिक्ताऽने नायिकायाश्च निषिद्धपुरुषसङ्गमे सद्‌वृत्तत्वं न भवतीति तद्विरुद्धत्वात्क- स्य तयोरनादरभावाचे तेरनौचित्यम् । निषिद्धेनेति उक्तं शृङ्गारतिलके— 'सेदन्निभिरद्विजराजहीनवर्णाभिगम्य प्रमदा न गम्या । व्यप्रान्धः प्रव्रजित चिकित्सिताद्यै धर्मार्थकामोनभवैः ॥' इति । एवं योषितामपि सदन्त्याडय पुरुषा निषिद्धा । एवं च मुनिगुरुपत्नीगतायां चेति चकारेण सदन्त्याडिपूज्यो बोध्यः । उपनायकसंस्थामित्यत्र संबन्ध्याद्यन्यतम उपनायको बोध्यः । अन्यत्र 'बहुनाय- कविषयायाम्' इति 'प्रतिनायकनिष्ठत्वे' इत्यन्योरुदाहरणं व्यर्थं स्यात् । बहुनाय-

२०२ साहित्यदर्पणे रौद्राभासो यथा— 'रक्तोत्फुल्लविशाललोलनयनः कम्पोत्तराङ्गो मुहु- र्मुक्त्वा कर्णमपेतभीर्धृतधनुर्बाणो हरेः पश्यतः । आध्मातः कटूकोक्तिभिः स्वमसकृद्दोर्विक्रमं कीर्तय- न्‍नंसास्फोटपटुर्युधिष्ठिरमसौ हन्तुं प्रवृत्तोऽर्जुनः ॥' भयानकाभासो यथा— अशक्नुवन्सोढमधीरलोचनः सहस्ररश्मेरिव यस्य दर्शनम् । प्रविश्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरं निनाय बिभ्यद्दिवसानि कौशिकः ॥' स्त्रीनीचविषयमेव हि भयं रसप्रकृतिः । एवमन्यत्र । भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादिविषये स्यात् ॥ २६६॥ स्पष्टम् । भावस्य शान्तावूदये संधिमिश्रितयोः क्रमात् । भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शबलता मता ॥ २६७ ॥ रक्तोत्फुल्लेति । कर्णं सूतपुत्रं प्रतिशरम् । 'हरे' इत्यनादरे षष्ठी । पश्यतः कृष्णमनादृत्येत्यर्थः । आध्मातो दृप्तः । 'कटूकोक्तिभि' इत्यत्र 'अनले' इति रूपकं व्यङ्ग्यम् । स्वं स्वकीयं स्कन्धस्य करेणाघातोऽंसास्फोटस्तत्र पटुः । तस्य रौत्त्यर्थे । अत्र ज्येष्ठभ्रातरि गुरौ रोषोऽनुचितः ॥ अशक्नुवन्निति । यस्य राज्ञः पश्य । कौशिक उल्लूकः । इन्द्रः पेचकश्च । अत्रानौचित्यं दर्शयति—स्त्रीति ॥ भावाभास इति । प्रथमादिपदेन चिन्तादीनां द्वितीयादिपदेनाननुरागिण्यादीनां ग्रहणम् । यथा—'नैवामुयाकरमुखी तरलायताक्षी मा स्मेश्योनतगतिमित्र...

1. भावस्येति । भावस्य शान्तिर्नाशः । स चोत्पत्तिकालप्रविष्ट एव । उत्तर उत्पत्तिः । मदिराद्युत्थानविभूतयोरन्योन्याभिभावनयोग्ययोः समानाधिकरणम्, ... एकदेशवृत्तिरेकविशिष्टेऽन्यविशिष्टत्वम् । शबलता बाध्यबाधकभावापन्नानामुदयादीनां वा संप्लवः व्यामिश्रत्वम् । एकत्रान्यवृत्तिजनकज्ञानगोचरत्वमिति यावत् । औत्सुक्य- द्वाधहर्षः ॥
2. रक्तेति । कौरवेषु कर्णं सूतपुत्रं प्रत्यपगतभीः सन् क्रीता 'अग्नि' इति शेषः । तत्र तदनु प्रवृत्तोऽर्जुनोऽपराधे इति भीतिं प्रवृत्तान् निवारयति । तथा यतः दैवं हरिं पश्यतः—निरीक्षेण पश्यति । अत्र नीचादिरेव मैत्री कृतं दैवेन देवं हरिं, व्योम्नि स्थिते हरौ न प्रतिभूपानं कृतम् । पूर्वमपि तथा सन्न रथोद्धृतैर्महदौर्बल्यं युधिष्ठिरः, न तस्य स्वपित्रे भ्रात्रे अनुज्ञाते हेतूः प्रवृत्तः । अत्र ज्येष्ठभ्रातरि चानादरम् । रौद्ररस- व्यक्तिनिमित्तत्वादननुगुणत्वाविशेषादाभास भावः, तथाहि रौद्रस्याभासोऽयम् ।

तृतीयः परिच्छेदः । २०३ क्रमेण यथा— 'सुतनु जहिहि कोपं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित्कोप एवंविधोऽभूत् । इति निगदति नाथे 'तिर्यगामीलिताक्ष्या नयनजलमनल्पं मुक्तमुक्तं न किंचित् ॥' अत्र बाष्पमोचनेनेर्ष्याख्यसंचारिभावस्य शमः । चरणपतनप्रत्याख्यानात्प्रसादपराङ्मुखे निभृतकितवाचारेत्युक्त्वा रुषा परुषीकृते । व्रजति रमणे निःश्वस्योच्चैः मनस्वितहन्तया

२०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह— अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिद्वैविध्यमृच्छति ॥ ३ ॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरेकार्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृत- वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो मुख्योऽर्थः सविशेषा- पेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्य स्वविशेषरूपार्थान्तरसंक्रमित- त्वादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— कदली कदली, करभः करभः, करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि विभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिशब्दाः पौनरुक्त्यभिया सामान्यकदल्यादिरूपे मुख्यार्थे बाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थं बोधयन्ति । जाड्याद्यतिशयश्च व्यङ्ग्यः । अविवक्षितवाच्यस्येति ध्वनेरिति शेषः । यत्रेति । प्रकृतान्वये' इति शेषः । अर्थ मुख्यातावच्छेदकरूपेण स्वविशेषरूपे स्वकीयमुख्यतावच्छेदकव्याप्यधर्मे परिणमति विशेष्यतया भासते । अर्थान्तरे संक्रमितत्वाद् विशेष्यतया भासमानत्वात् । एतेन मुख्यार्थस्य मुख्यातावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगित्वं बाधनञ्च विशेष्यान्त- रत्वेन बोध इत्येवमुपादानलक्षणेति सूचितम् ॥ कदलीति । 'मणिवन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः' इत्यमरः । चमूरुदृग्हरिणदृक् । जाड्यादिति । जाड्यं शैत्यम् । यद्यपि शैत्यं पयस्येव तथापि तस्य परम्परया कदल्यर्हत्वमवगन्तव्यम् । आदिना वृत्तत्वकर्कशत्वयोर्ग्रहणम् । नच शैत्यादीनामन्यत्रापि सत्त्वात्कथं कदलीत्यादित्या- ग्यत्वमिति वाच्यम् । शैत्यादिविशेषपर्यवसाय निर्वाक्षितत्वात् । जाड्याद्यतिशय श्वेति । व्यङ्गो लक्षणप्रयोजनबोधविषयः सर्वथैव मुख्यार्थेनाभेदं नयत्येव । एवं च कदलीतिशीता करभोऽतिह्रस्वः करिराजगण्डोऽतिकर्कश इति हेतोस्तदृक्- दृश इदमीदृशमूरुयुगं भुवनत्रितयेऽपि तुलां सादृश्यं न बिभर्तीत्यर्थः । यत्र तु कदर- ल्यादौ सादृश्यं संभाव्यते तदतिशैत्यादिनापकृष्टमिति सुतरां भुवनत्रितये दृशं नास्तीति भावः । अत्र व्यतिरेकालंकारो व्यङ्ग्यः । यत्र पुनरिति शब्द इति शेषः ।

1. अर्थान्तरेति । अर्थान्तरे उपयोपिति उद्यतावच्छेदके संक्रमितत्वात्तद्देशीयं वाच्यं यत्र तादृशः ॥
2. अत्यन्तेति । अत्यन्ततिरस्कृतं न चेत्यादि तद्वेदान्त्वप्रविष्टं वाच्यं यत्र तादृशः ।

• १. 'अर्थान्तरं प्रकृते' 'अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यौ' इत्याह पदो मन्दबुद्धेर्नहि.

चतुर्थः परिच्छेदः । २०९ यत्र पुनः स्वार्थं सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- र्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । यथा- निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते । अत्रान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितेऽप्रकाशरूपमर्थं बोधयति । अप्रका- शातिशयश्च व्यङ्ग्यः । अन्यत्वाप्रकाशत्वयोः सामान्यविशेषभावभावा- न्नार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यत्वम् । यथा- भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज्ज मारिओ देण । गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥ सर्वथेति । मुख्यादानुद्देश्येन त्यागो नतु दृश्यस्य, एव दूरोक्तिः स्यात् । अर्थान्तरे शब्दादेभिः परिणमति लक्षण्या वर्तते । अत्यन्ततिरस्कृतत्वात् सर्वथा बाधत्वात् ॥ निःश्वासान्ध इति । निःश्वासेनाऽप्रकाश... रूपेत्यर्थः । मुख्यार्थे गृहीतस्य प्रकारस्यापचन्दनादि० । एवं सकलकान्ता०

२०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह— अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिद्वैविध्यमृच्छति ॥ ३ ॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरेर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृत- वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो मुख्योऽर्थः सविशेष- पेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्य स्वविशेषरूपार्थान्तरसंक्रमि- त्वादर्थान्तरसक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— कदली कदली, करभः करभः, करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि विभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिशब्दाः पौनरुक्त्यभिया सामान्यकदल्यादि- मुख्यार्थे वाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थं बोधयन्ति। जाड्याद्यतिशयश्च व्यङ्ग्यः । अविवक्षितवाच्यस्येति ध्वनेरिति शेषः । यत्रेति । प्रकृतान्वये' इति शेषः । स्व- मुख्यतावच्छेदकरूपेण स्वविशेषरूपे स्वकीयमुख्यतावच्छेदकव्याप्यधर्मे परिणमति विशेष्यतया भासते । अर्थान्तरे संक्रमितत्वाद् विशेष्यतया भासमानत्वात् । एतेन मुख्यार्थस्य मुख्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगित्वे वावस्तस्यैव विशेषणान्त- ररूपेण बोध इतीयमुपादानलक्षणेति सूचितम् ॥ कदलीति । 'मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहि ' इत्यमरः । चमूरुमृगविशेषः । जाड्यादिति । जाड्यं शैत्यम् । यद्यपि शैत्य पयस्येव तथापि तस्य परम्परया कदलाङ्गत्वमवगन्तव्यम् । आदिना ह्रस्वत्वकर्कशत्वयोर्ग्रहणम् । नच शैत्यादीनामन्यत्रापि सत्त्वात्कथं कदलीत्यादिव्या- प्यत्वमिति वाच्यम् । शैत्यादिविशेषस्यैवात्र विवक्षितत्वात् । जाड्याद्यतिशय- श्चेति । व्यङ्ग्यो लक्षणप्रयोजनबोधविषयः सर्वत्रैव मुख्यार्थस्याभेद एवान्वयः। एवं च कदल्यातिशीता करभोऽतिह्रस्व करिराजकरोऽतिकर्कश इति हेतोश्चमूरू- दृश इदमीदृशमूरुयुगं भुवनत्रितयेऽपि तुलां सादृश्यं न बिभर्तीत्यर्थः । यत्र तु कद- ल्यादौ सादृश्यं संभाव्यते तदतिशैत्यादिनापहृतमिति सुतरां भुवनत्रितये तुल्यं नास्तीति भावः । अत्र व्यतिरेकालंकारो व्यङ्ग्यः । यत्र पुनरिति शब्द इति शेषः । १. अर्थान्तरेति । अर्थान्तरे उपयोगिनि लक्ष्यतावच्छेदके संक्रमितमाश्रयत्वेन परिणतं वाच्यं यत्र तादृशः ॥ २. अत्यन्तेति । अत्यन्ततिरस्कृतं न केनापि रूपेणान्वयप्रविष्टं वाच्यं यत्र तादृशः ॥ १. 'अविवक्षित-' इत्यादिः '-तिरस्कृतवाच्येत्यार्थो ।' इत्यन्तं पाठो ग-पुस्तके नास्ति

चतुर्थः परिच्छेदः । २०९ यत्र पुनः स्वार्थं सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- र्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । यथा— ^१निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते । अत्रान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितेऽप्रकाशरूपमर्थं बोधयति । अप्रका- शातिशयश्च व्यङ्ग्यः । अन्धत्वप्रकाशत्वयोः सामान्यविशेषभावाभा- वान्नान्तरसंक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज्ज मारिओ देण । गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या। यत्र खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानाववेव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव तद- वसरः। यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्विधि- अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव। तदुक्तम्- 'क्वचिद्वाच्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम्। पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभावः अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा। द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृ- त्वाज्जहत्स्वार्था। विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः। असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः। गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥' इति सस्कृतम्। आश्रमस्थाया कुलटा- गोदावरीकुञ्जरूपे सकेतस्थाने प्रत्यहं पुष्पावचयेन कृतसकेतभङ्गं स्वप्रेरितदुर्दुरो- द्वेवेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम्। गोदा गोदावरी। यो दिनान्तरे लामुद्धेजयति स श्वा गोदावरीतीरनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन मारित इत्यन्वयः। प्रकृते तात्पर्यविषयीभूतस्वैरविहारे। उत्पत्स्यमानौ उत्पत्स्यमाना- न्वयबोधौ। अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः। तदवसरो विपरीतलक्षणावसरः। एव- चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थः। ध्वनित्वमभिधामूलध्वनित्वम् ॥ वाच्य- तया विपरीतार्ये पर्यवसन्नतया ख्यातिरन्वयबोधः। ख्यातस्यान्वयबोधवि- षयीभूतस्य बाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम्। लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनिः। अभिधा अभिधामूलो ध्वनिः। अत्र लक्षणामूलध्वनौ। आद्येऽर्थान्तरसङ्क्रमितवा- च्ये। द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्स्वार्था लक्षणेत्यनुषज्यते ॥ प्रथममिति। पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भावः। यत्र ध्वनौ। लक्ष्यक्रम इति। व्यङ्ग्य-

1. असंलक्ष्येति। सम्यङ् न लक्षयितुं शक्यः क्रमः पौर्वापर्यं यस्य तादृशो व्यङ्ग्यो यस्मिन्सः। स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेषु विभावातुभावव्यभिचारिषु सहृदयधुरीणै- १. '-क्रमव्यङ्ग्य' ग. २. 'लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः पर' ग. ३ ग पुस्तके तु 'विवक्षित-' इत्यादि- 'द्विविध' इत्यन्तः पाठो नास्ति

इस पृष्ठ पर मुख्य पाठ्य सामग्री उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है/पाठ कटा हुआ है)।

ऊपर दाहिने कोने में केवल अत्यंत अस्पष्ट/कटा हुआ अंश दिखाई दे रहा है:

...

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या । खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानाववे निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैवा- वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्विपर्ययो ऽवगम्यते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तम्— 'क्वचिद्वाच्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम् । पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभाव अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरोभा- त्वाज्जहत्स्वार्था । विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः । असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्य- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः । गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना सिंहिनेन ॥' इति सम्बद्धम् । आश्रमस्थायि कुतो गोदावरीकुञ्जन्ते सङ्केतस्थाने प्रच्छन्नपुंश्चावचनेन कृतसङ्केतभङ्गे स्वप्रेरितदुष्ट- द्वेपेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम् । गोदा गोदावरी यो दिनान्तरे तामुद्धरयति स वा गोदावरीतीरकुञ्जवासिना हन्यतामिति सा- द्वन्वयः । प्रकृते ता पर्यापर्याभूतसङ्गीकार । उत्पत्स्यमानौ नान्यथा- न्वयबोधौ । अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः । तदवसरो विपरीतलक्षणावसरो नात्र लक्षणातूलध्वनेरवसरो नाम्नाऽर्थः । ध्वनित्वमितिामूलध्वनित्वम् ॥ वाच्य- तया विपरीतार्ये पर्यवसानतया ख्यातिस्त्वन्वयबोधः । ख्यातम्यान्वयबोधस्य वैधुर्य्य बाधनं वाधोदयादिपर्यन्तवैयर्थ्यावसानम् । लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनि- रभिधा अभिधामूलो ध्वनिः । अत्र लक्षणामूलध्वनौ । आद्यस्यान्तरप्रवेश- श्चे । द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतस्य चोद्ध्यार्थं लक्षणानुपपत्तेः ॥ प्रथममिति पश्चादन्यतरे भेदा वक्तव्या इति भावः । यत्र ध्वनौ । लक्ष्यक्रम इति । क्रम-

1. असंलक्ष्येति । व्यङ्ग्य न व्यङ्ग्यत्वेन इव बोधानन्तरं यथा हेतुहेतुम- द्भावतस्तः । मुष्टे प्रहारेण तीक्ष्णप्रहारेण विन्ध्यो मूलं भवति तद्विधं सहभाव-

१. '-प्रयुक्ततया' ग. २. 'विपरीतरूपावसर' इति ग. ३. समुद्रोद्धता' इति ग. '४. 'व्यङ्ग्यस्य प्रद्योत' इति ग.

चतुर्थः परिच्छेदः । १११ तत्राद्यो रसभावादिर्नैकः पद्येऽत्र गण्यते । एकोऽपि भेदानन्त्यादसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यश्च यत् ॥ ४ । उक्तस्वरूपो भावादिरसप्रभृत्यनन्तः । तथा हि रत्यादिर्- भावादीनां विभावानुभावव्यभिचारिभेदेन, स्थायिभावानां प्रत्येकमवान्तरभेदेन, विभावानुभावादीनामपि वक्ष्यमाणलक्षणत्वात्तद्रूपतापादन- श्चापि — प्रत्येकमवान्तरभेदाद्देशकालाद्यवस्था- गुणानुकूलत्वादिभेदात्प्रत्येकं रसो भवतीति . गणना कृतेषाम् ।

The provided image is completely blank (white) and contains no text. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त/ब्लैंक है)।

The provided image is completely blank (white) and contains no text. Please upload an image with visible text to transcribe.

इस पृष्ठ/छवि पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त है)।

The provided image is completely blank and does not contain any text.

प्रस्तुत छवि पूर्णतः रिक्त (सफ़ेद/खाली) है, इसमें कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है।

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुञ्ज- नतया अमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या। खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावॆव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव त- वसरः। यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्भाति अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव। तदुक्तम्- 'क्वचिद्बाध्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम्। पूर्वत्र लक्षणैव स्यादावुत्तरत्राभिधैव तु॥' अत्राद्ये मुख्यस्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेश , न तु तिरोभावः अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा। द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृ- त्वाज्जहत्स्वार्था। विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः। असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा॥ ४॥ विवँक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः। गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन॥' इति संस्कृतम्। आश्रमस्थाया कुट्याः गोदावरीकुञ्जरूपे सङ्केतस्थाने प्रत्यहं पुष्पप्रचयेन कृतसङ्केतभङ्गं श्वप्रेरितकुङ्गेने- द्रवेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम्। गोदा गोदावरी। यो दिनान्तरे त्वामुद्वेजयति स श्वा गोदावरीतीरनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन मारितः इत्यन्वयः। प्रकृते तात्पर्यविषयीभूतस्वैरविहारे। उत्पत्स्यमानौ उत्पत्स्यमाना- न्वयबोधौ। अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः। तदवसरो विपरीतलक्षणावसरः। एव- चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थः। ध्वनित्वमभिधामूलध्वनित्वम्॥ बाध्य- तया विपरीतार्ये पर्यवसन्नतया ख्यातिरन्वयबोधः। ख्यातस्यान्वयबोधवि- षयीभूतस्य वाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम्। लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनिः। अभिधा अभिधामूलो ध्वनिः। अत्र लक्षणामूलध्वनौ। आद्येऽर्थान्तरसङ्क्रमितवा- च्ये। द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्स्वार्था लक्षणेत्यनुषज्यते॥ प्रथममिति। पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भावः। यत्र ध्वनौ। लक्ष्यक्रम इति। व्यङ्ग्य-

1. असंलक्ष्येति। सम्यङ् न लक्षयितुं शक्यः क्रमः पौर्वापर्यं यस्य तादृशो व्यङ्गो यस्मिन्सः। स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेषु विभावात्नुभावव्यभिचारिषु महदप्युदीर्णे १. '-क्रमव्यङ्ग्य' ग २. 'लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः पर' ग. ३ ग पुस्तके तु 'विवक्षित-' इत्यादि 'द्विविध' इत्यन्तं पाठो नास्ति

अलंकारशब्दस्य पृथगुपादानादनलंकारं वस्तुमात्रं गृह्यते । तत्र स्वरूपशब्दशक्त्युद्भवो व्यङ्ग्यो यथा— पन्थिअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मणं पत्थरत्थले गामे । उण्णअ पओहरं पेक्खिऊण जइ वससि ता वससु ॥ अत्र सत्थरादिशब्दशक्त्या यद्युपभोगक्षमोऽसि तदास्स्वेति वस्तु व्यज्यते । अलंकाररूपो यथा—'दुर्गालङ्घितविग्रहः-' इत्यादौ (६२ पृ.) । अत्र प्राकरणिकस्योमानाममहादेवीवल्लभभानुदेवनामनृपतेर्वर्णने द्वि- इति । 'व्यङ्ग्यस्य' इति शेषः । अनलंकारमिति । अलंकारशब्दोऽत्र धर्म- परः । तेन न विद्यते अलंकारो यत्रेति बहुव्रीहिः । तत्पुरुषसमासे क्लीबत्वं न स्यात् । 'शेषतत्पुरुषद्वन्द्वावन्त्यस्थपदलिङ्गौ' इत्यनुशासनेन पुंस्त्वप्रसङ्गेः ॥ पन्थिअ इति । 'पथिक नात्र संस्तरमस्ति मनाक्प्रस्तरस्थले ग्रामे । उन्नतपयो- धरं प्रेक्ष्य यदि वससि तद्वस ॥' इति संस्कृतम् । निवासार्थिनं पथिकं प्रति सूर्य- त्या उक्तिरियम् । संस्तरं शयनीयकटं मनागल्पमपि नास्ति । प्रस्तर एव यं स्वपिषि इति दर्शयति—प्रस्तरस्थल इति । पयोधरं मेघम् तत्तदा निवा- सोपयुक्तं शयनीयकटादिकमत्र नास्त्येव । मेघप्रतिरुद्धगतिकतया यदि वससि तद्व- स्येत्यापाततः प्रतीयते । तस्य व्यङ्ग्यमाह—अत्रेति । सत्थरादीत्यादिना पत्थरत्थ- लपओहरशब्दयोर्ग्रहणम् । परदारगमननिषेधकमार्गार्थकं सत्थरपदं प्राङ्नास्तिष्टम् । विस्तरे स्त्रीजनं संभोगार्थं गुह्यावलोकनार्थकं प्रस्तरस्थलपदं वरकृतदिष्टम् । स्तनार्थक- मपि पयोधरपदमुभयोः स्विष्टम् । एषा शक्त्या नामार्थेन परस्परमपि शब्दगत्यु- द्भवे यथा—'शनिरशनिश्च तमुदीरयन्ति, तृप्यन्ति नरेन्द्र यस्मै त्वम् । यत्र प्रती- क्षि पुनः, स भानुराशेऽप्युदारथ ॥' शनिरैरितोऽशनिरैज्ञश्च तमुदीरयन्ति । अनु- तरोऽप्युन्नतदारः । तत्राशनिशब्दशक्त्या शनिरित्येके वर्धिते तदारा निरुद्धापि तद्- दृष्टेर्वर्ण्यमेकं कार्यं कुरुत इति वस्तु व्यज्यते । उत्कृष्टार्थे तु विरोधाभास एव । यद्वा मेऽनुदारोऽपि तद्दृष्ट्या उदारो भवतीत्यर्थः ॥ अलंकाररूप इति । 'गन्ध- १. अत्रेति । प्रस्तरेण कल्पेनाल्पमविनाभूतं गृह्येत यतोऽनल्पमेतस्य नाम्नेयदासनं शय्या न भवतीत्यर्थः । यदा संस्तर एव नास्त्यल्पं दिविषदपि नास्ति, किं पुनः शयनीयम् । मारितिपाशित्तिरैरपि प्रकृष्टसुरूपस्थलमुन्मुकुटमुदारं पयोधरं स्तनो विस्तीर्णपयोधरं मेघं च प्रेक्ष्य तृप्तोऽप्यभोक्तरी तदा आस्स्वेति । प्रस्तरमया इत्यनेन शय्यादिराहित्यमङ्गीकृत्यैव स्वयमेवै- तस्य शब्दगतिकत्वात् परितृप्त्याग्रगणन-संयमवतोपसर्प्यतेति व्यङ्ग्यार्थः ॥

२१२ साहित्यदर्पणे क्रमलक्ष्यत्वादेवानुरणनरूपो यो व्यङ्ग्यस्तस्य शब्दशक्त्युद्भव- अर्थशक्त्युद्भवत्वेन शब्दार्थशक्त्युद्भवत्वेन च त्रैविध्यात्तल्लक्षण- व्यञ्जान्नो ध्वनेः काव्यस्यापि त्रैविध्यम् । तत्र वस्त्वलंकाररूपत्वाच्छब्दशक्त्युद्भवो द्विधा । ध्वनिः । तस्य खलु जनकीभूतशब्दोत्तरजायमानत्वरूपक्रमो लक्ष्यते व्य- तत्तुल्ये व्यङ्ग्ये सतीत्यर्थः । क्रमस्य व्यङ्ग्यप्रतीतिपौर्वापर्यस्य लक्ष्यत्वात् प्रतीयमानत्वात् । अनुरणनरूपः प्रतिध्वनितुल्यः । वस्त्वलंकाररूप- शृङ्गारव्यभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाद्विरोधात्कारश्च प्रतिभासत इति विरो- धानुग्राहिणः श्लेषस्यायं विषयः । न त्वनुक्तोपमव्यङ्ग्यस्य ध्वनेः । यत्र तु शब्द- सदलकारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेर्विषयः । यथा हर्षचरिते—"उद्- त्कुसुमसमययुगमुपसंहरन्नजृम्भत ग्रीष्माभिधानः स्फुल्लमल्लिकाधवलाट्टहासो महाकालः" अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियन्त्रिता अभिधाशक्तयः । अत एव 'अवयवप्रसिद्धेः समुदाय- द्विवलीयसी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभृतयः शब्दा एकमेवार्थमभिधाय कृत्याः । तदनन्तरमर्थावगतिः शब्दशक्तिमूलाद् ध्वननव्यापारादेव । तत्र केचिन्मन्यन्ते यत एतेषां शब्दानां पूर्वमर्थान्तरेऽभिधान्तरं दृष्टं ततस्तथाविधेऽर्थान्तरे दृष्टतदर्शनान्ये- रेव प्रतिपत्तिर्नियत्रिनाभिधायक्तिरेभ्य एतेभ्यः प्रतिपत्तिर्ध्वननव्यापारादेवेति उपचरित- मूलस्व व्यङ्ग्यात्मत्वं चेत्यविरुद्धम् । अन्ये तु—साभिधैव द्वितीयार्थमामय्य ग्रीष्माभि- वर्णदेवताविशेषमादृश्यात्मकं सहकारित्वेन यतोऽवलम्बते ततो ध्वननव्यापार एवा- इति । एके तु शब्दश्लेषे तावद्भेदे मति शब्दार्थभेदोऽपि शक्तिभेदाच्छब्दभेद इति न्यायाद् द्वितीयः शब्दस्तत्रानीयते । स च कदाचिदभिधाव्यापाराद् यथोभयोत्तरदानाय 'श्वेतो धा- वति—अलम्बुसानां याता' इति प्रश्नोत्तरादौ । वा तत्र शब्दान्तरबलादपि तदर्थ- प्रतिपन्नं प्रतीयमानमूलत्वादप्रतीयमानमेव युक्तमिति । इतरे तु—स्फुल्लमल्लिका एव राष्टहामोऽस्येति व्याख्यानाश्रयणे तदर्थसामर्थ्यं तेन द्वितीयाभिधैव प्रतिप्रनूयने । तन्मते तीयोऽर्थोऽभिधीयत एव न ध्वन्यते । तदनन्तरं तु तस्य द्वितीयार्थश्च प्रतिपन्नस्य तदीय- प्राकरणिकेन सार्धं या रूपणा तावद्भालेव न चान्यतः शब्दादिति सा ध्वननव्यापार- तत्रानिधायक्तेः कस्याश्चिद्व्यञ्जनाशङ्कर्नीयत्वात् । तस्या च द्वितीया शब्दशक्तिमूलाद् विना तस्या रूपणाया अनुत्थानात् । अन ष्ट्वालंकारध्वनिरयमिति युक्तम् । यथाहि शब्दशक्त्या प्रकाशमाने नवप्राकरणिकेऽर्थान्तरे वाक्यस्य ... ... ... मिषार्थेन रूपणा- ह्लादिलप्राकरणिकप्राकरणिकयोरिति प्रत्तीनेषु विनाप्या... ... मयभावः कल्पयितव्यः नासौ श्लेषो न शब्दोपारूढ इति । ... ... ... ... ... ... ... ... ... १. 'क्रम-' पाठो नास्ति ... २. 'वस्त्वलङ्कारप्रदम्...' ग. ३ ग पुस्तके तु 'विषयिन-' इति